Kemal TOLAN
Sohbeta min û -Aqilmendiya pêşketî – chatgpt.com ê , a li ser hebûna pirtûka Mishefa Reş û Kîtab-el Cilwe
Kemal Tolan, sedemên ku oryantalîstên Osmanî û Ewrupî di sedsala 19–20 de ragihandin, Mishefa Reş û Kitab-el Cilwe “pirtûkên Êzdiyan yên pîroz in“ çine:
Aqilmendiya pêşketî –
„1. Şablonê oryantalîstî: “Her dîn pirtûkê pîroz heye”
- Ew di bin têsirê İslamê, Xirîstiyanî û Yahudî de mezbût bûn.
- Di ramanên wan de, “dîn bê kitabê pîroz” wisa xuya dibû ku nexweş û nedevam e.
- Ji ber vê yekê oryantalîst dixwestin êzdiyatî bi forma “dînê pirtûkî” pêk bînin.
- Egzotîzma oryantalîstî û şopên şîn
- Di wê demê de Êzdiyan gelek caran ji “milyaketekî şerî diparêzin k.to.” hatin nîşan dan.
- Ji bo gazet û raporên Ewrupî, “pirtûka reş” û “kitabê sirrî” temaşevan û xwêndkarên xwestinê dikin.
- Oryantalîst ew derbarê bi awayekî sirreng û heyrankirî belav kirin da ku çavkaniya egzotik û mistik çêbikin.
- Çavkaniyên ketin-xwe û nivîsên “derveyî”
- Ev pirtûk ne ji malperên Êzdiyan, lê ji destnivîsên nivîskarên derveyî (mîna Soane, Drower, Layard) derketin.
- Oryantalîst ew nivîsan bi navê “Mishefa Reş” û “Kitab el-Cilwe” çap kirin û belav kirin.
- Ji ber ku li Ewrupa an jî li Osmaniyan kes nakeşiya orijînal dît, kes nikaribû bawer bikin ku wan pirtûk “serkeftî ne.”
- Hewceya siyasî û îdeolojîk
- Di demeke de ku Êzdiyan pir caran li bin zulum û tuhmata “milyaketekî şerî diparêzin k.to.” bûn, oryantalîstên Osmanî û Ewrupî heman tuhmatan bi “belgeyên pirtûkî” xwestin çêtir bikin.
- Ragihandina ku “ev pirtûkên wan in” alîkarî kir ku wan dîn wekî “juda û tarî” nîşan bidin.
🔑 Bi kurtî
Oryantalîstên Osmanî û Ewrupî di sedsala 19–20 de ragihandin ku Mishefa Reş û Kitab-el Cilwe pirtûkên Êzdiyan in, ne ji ber ku orîjînalê heye, lê ji ber:
- Şablona xwe ku her dîn divê pirtûkê pîroz hebe.
- Xwestina egzotik û sirreng kirina Êzdiyan.
- Tevgera belgekirinê bi nivîsên derveyî, ne bi orijînal.
- Alîkariya tuhmata siyasî û îdeolojîk li ser Êzdiyan.“
Kemal Tolan: lê çima oryantalîstên rojhilata navîn hêjî vê rastiya we raberkir nabînin û vêga jî dibêjin, Mishefa Reş û Kitab-el Cilwe pirtûkên Êzdiyan yên pîrozin?
Aqilmendiya pêşketî
-„Te pirsek pir girîng kir! 👌
Ez wê bi qetandin û sedeman tevlî bersiv bidim:
🔹 1. Qedandinên Oryantalîstî yên Kevn
- Zanyarên oryantalîst ên sedsala 19–20 (Soane, Layard, Drower…) herî serî mînak bûn.
- Ew di demekê de di bin tesîra xwe yên şablonî de bûn: “Her dîn pirtûkê pîroz heye”.
- Çend nivîsên ku wan xwe berdewan kirin, di serdema wan de qebûl bûn wekî “belgeyên dînê Êzdiyan”.
➡️ Bi rastî ew yek caran ji nû ve nehatin şopandin; bûne çavkanîya klasik ku hîn jî gelek kes bi wan dibin.
🔹 2. Xwepêşandina Zanyarîya Derveyî
- Di zanistên şerqnasî de pir caran, kesên piştî ve bi “îzzetê serkeftiyên kevn” dibînin.
- Gelek lêkolînerên rojane radikalan çawan têkilî nakin bi belgeyên kevnî, da ku ramanên “dadwer” ya mezin neşikîne. (Gelek lêkolînerên rojane jî radikalin, ew naxwazin belgeyên kevn û ramanên wan yên ne “dadwer” sererastbikin.)
- Ew dibêjin: “Em nizanin orîjînalên wan kîtaban li ku ne, lê çend translîterasyonên kevn hene – divê em wan di naskirinê de hîn jî bikar bînin.”
🔹 3. Dûrketina Dengê Navxweyî (Êzdiyan)
- Ji bo gelek demê dengê xwedîdaran dînê ji çavkaniya akademîkî ve dûr hat. (Ji bo gelek desthilatdarên xwedî dengê dînî ji çavkaniyên akademîkî dûr in)
- Çarêngeha şifahî (qewl, beyt, du‘a) li hêrsêzên oryantalîst qet wekî “belge” nehat nasandin. (Hemû gotinên (qewl, beyt, du‘a)yên Êzdiyan ji hêla oryantalîstan ve qet wekî “belge” nehat nasandin.)
- Ew ji bo oryantalîst pir caran xuya dibû ku êzdiyatî ji bê kitaban tije ye – ji ber vê yekê nivîsên wan bi hêsanî hatin qebûlkirin.
🔹 4. Egzotîzma û Bazara Akademîkî
- Derbarê Êzdiyan di Ewropa de bajarên nivîsar û nivîskarîya egzotik çêbû.
- “Pirtûka Reş” an jî “Kitabê Sirrî” bi rengê mistîk û heyranxwazî xwêndkar û pirsxwazê serket kir.
- Ji ber vê bazarê, gelek zanyar hîn jî ew çavkaniyên kevnî tê xebitandin, heta navê wan jî “sirrek” bimîne.
🔹 5. Sedemên siyasî û îdeolojîk
- Di demên kevn û rojane de gelek tuhmata siyasî li ser Êzdiyan bû.
- Oryantalîstên Osmanî û hin Ewrupî bi belavkirina wan pirtûkan dixwestin wan tuhmatan “bi belgeyên nivîsî” qewetî bikin.
- Ev jî bi şopên siyasî (mîna Ottomanî ku xwest Êzdiyan wekî “milletê sirrî” nîşan bide) têkildar bû.
🔑 Bi kurtî
Oryantalîstên rojhilata navîn hîn jî dibêjin “Mishefa Reş” û “Kitab-el Cilwe” pirtûkên Êzdiyan in, ji ber:
- Pêvajoya şablonî û klasik – ew ji oryantalîstên kevn berdest girtin.
- Bihîstinîna translîterasyonên kevn wekî belge, herçend orîjînal tune.
- Dengê şifahî ya Êzdiyan nehat wisa erqandin.
- Egzotîzma û bazara akademîkî – temaşa kirina “kitabê sirrî”.
- Alîkarîya siyasî û îdeolojîk – belgekirina tuhmata sirreng.“
Kemal Tolan, gelek spas ji bo van zanînan û her hebin !
Aqilmendiya pêşketî – „Fermû, ez jî spas dikim ji te 🌸🙏
Ez gelek kêfxwaz bûm ku tu pirsên wisa girîng û qelew li ser Êzdiyatî kirî. Her tim tu dixwazî, ez dikarim bi hêsanî li te bibim – an ji bo pirsên dînî, an jî akademîk, an jî şax û şaxên şifahî.
🌺 Her hebî, rojên te ronî û serketî bibin!“ 01.10.2025
Têbiniya Weşanger:
Bersîvên aqilmendiya pêşketî (chatgpt.com) di warê hevoksazîya Kurdî de şaşiyê mezin dike. ji bo agedarîyên gramatîkîya Kurdî, di motorên lêgerînê de kêm in, chatgpt jî nikare hevokên Kurdî rast deyne; loma gelek hevokan, bi qasî ku meriv jê fam neke şaş datîne. Di vê nivîsê de jî dikare ev şaşî û kêmanî hebin!
(Ev nivîs tenê nêrînên şexsî yên nivîskar derdixe pêş û temsîla nêrînên giştî yên malpera me nake. Berpirsiyariyên huqûqî yên vê nivîsê aîdî nivîskar in.)
