RAPORTA SOHBETA DÎROKÎ YA FEQÎRÊ ÊZDÎXANÊ
Zelalkirina Dîrokî, Berxwedana 4 Mîrzayan û Bingeha Pirtûka Nû ya Welatê Xaltan
| KURTEYA RAPORTA KAMIL : Ev raport guhertoya herî pêşkeftî û kamil e ku li ser bingeha lêkolînên zargotina devkî, kasetên qeydkirî û hevdîtina dîrokî ya Kemal Tolan û Feqîrê Êzdîxanê yê rêzdar Fqîr Cirdo Evdo hatiye amadekirin. Di vê guhertoyê de, li gel dabeşkirina zexm a 4 Mîrzayan, em her çar beşên Klama pîroz û sînematîk a “Klama Mîrzikê Zaza” (ji devê Dengbêj Emînê Hemdûnî) dikişînin nav lêkolînê. Kilama Nemirê Mîrza , Baximza bavê Eyo( ji ber devê Dengbêj Mîroyê Heso û hwd.) Ev xebat wekî dîwarekî zanistî yê poladî ye li hemberî teoriyên lawaz û bêbingeh ên akademîkarên klasîk ên dewra Sovyetê. |
- Çarçove û Girîngiya Hevpeyvîna Rûbirû
Di tomarkirin û parastina dîroka devkî ya Welatê Xaltan de, xala herî girîng pêwendiya rûbirû (rû-bi-rû) ye. rêzdar Feqîr Cirdo Evdo destnîşan dike ku pêwendiya bi telefonê carna nabe çareserî û ji bo zelalkirina mijarên tevlîhev û dîrokî yên ku hatine guhertin an berevajîkirin, dîtina rûbirû şertekî bingehîn e. Dîroka me ya pîroz ku sedsalan bi zanebûn hatiye veşartin, tenê bi guhdarîkirina rûspî, lêkolînên kûr û fêmkirina zargotina rastîn tê sazkirin.
- Zelalkirina Çar Kesayetiyên bi Navê ‘Mîrza’
Yek ji şaşîtiyên serekî yên herî giran di berhem û gotarên dîrokî yên Sovyetê(Qafqasiya) de tevlîhevkirina sê kesayetên cuda yên bi navê ‘Mîrza’ bû. Bi delîl û fermanên heyî, em vî hejmarî dikin çar (4) û sînorên wan ên kronolojîk bi awayekî akademîk dabeş dikin:
| Kesayetî | Serdem / Dem | Taybetmendî û Rol di Dîroka Xaltan de |
| 1. Mîrza Begê (Mala Zoro) |
Derdora sala 1630 |
Mîrza Begê, bavê wî Telî û lawê wî Zoro Axa jî, ji Mala Kok Axa bûn. Ew jî di encama zilm û fermanên sedsala 17’an de, bi taybetî fermanên reş yên li derdora sala 1630’an li dijî Êzdiyên Serhedê, koçberiyên mezin destpê kirin e de mecbûr mane berê xwe bidin herêma Niqîba û Xerzan. Dema Mîrza Beg û lawê wî Zoro Axa hatine herêma Niqîba, ewan berxwedaniya xwe li wirê berdewam kirine. Wan ne bi tenê parastina fîzîkî kiriye, bi her wiha yî ve serkêşiya manewî ya miletê xwe jî kiriye. Ew dora 150 salî berî Şêx Mîrza ye. |
| 2. Şêx Mîrza (Bavê Hesen û Melo) |
Derdora sala 1828 |
Şêxê êla Anqosiyan ku di sedsala 18-19an de jiyaye. Li devê saraya Diyarbekirê li dijî qomîserên dewletê û parêzgar Emîn Paşa berxwedaneke mezin nîşan da û şehîd ket. Di nav her du Reşîd Paşayan de jiyaye. |
| 3. Mîrzikê Zaza | Heta sala 1837 |
Serkêş û mîrê dawî yê mîrgeha Xaltan a li herêma Ridwanê ku li dijî fermanên Osmaniyan di sedsala 19an de berxwedaneke herî mezin birêve bir. |
| 4. Nemirê Mîrza I (Bavê Eyo) |
Dîsa di derdora sala 1837 |
Serdar û lehengê Xaltanê ku di Şerê Baximzê de (1837) li dijî leşkerên dewletê (Qewaz Başî û Reşît Paşayê Yekem) li ber xwe da û şehîd ket. Kilama wî ji aliyê Xelîlê Berfê ve hatiye tomarkirin. |
- Delîlên Strana Şêx Mîrza (Şehadeta 1828an)
Strana Şêx Mîrza ya ku ji devê dengbêjê nemir Xelîlê Berfê berî sala 2000’î ya tomarkirin, rasteqîniya bûyera Diyarbekirê radixe ber çavan. Ev rista pîroz nîşan dide ku çawa ferman di 1828an de derketiye û bavê Hesen û Melo ji Doqatê rabûye, li devê saraya herêmê xencera xwe kişandiye û pêsîra Qomîseran sor kiriye:
| “Wezîro wezîro oyo, Lo lo şêxê mino, tiştê te kir, kesî li darê dinya yê nekir, kesekî perî bavê Hesen û Melo, Şêxê Anqosya, şêxê Doqatê, berxê Koza wezîr, derê sara Diyarbekirê bi xwûnî nekir… Welle ewî li devê sara Diyarbekirê, pêsîra Qomîsera dide ber xencera, Sê denga li Emîn Paşa dike gazî: Pasayê dewletê kerê min!” — Berhevkar: Kemal Tolan, Strana Şerê Şêx Mîrza, ji zargotina Xelîlê Berfê. |
- Klama Mîrzikê Zaza: Berxwedana Ridwanê û Çiyayên Xalta
Di vê guhertoya nû de, em metna kamil a strana berxwedanê ya ku rûmet û tifaqa lehengên mîrgeha Ridwanê û serwerê wê yê dawî Mîrzikê Zaza diparêze, wekî stûna sereke li raportê zêde dikin. Ev qeyda pîroz ku ji devê Dengbêj Emînê Hemdûnî hatiye hildan, nîşan dide ka çawa siwarên çiyayên Xalta yên wekî Keleşê Çelo, Eliyê Gelho, Geşê Xemê Giro, Êganê Meyro û Biçêşê Îsa li hemberî fermana giran a Osmaniyan bûne mertalên poladî:
| “Nûrê de go lê lê Edlayê… Wela porkûrê mala bavê şewitî de nemînî li dinyayê… Ez bi efa eraza Şêxan diketim bi darê mazî… Ez bi xopa erazî diketim bi darê mazî… Sıbakê zibû mi dî li qesra Rıdwanê… Li Mîrzikê Zaza li Rıdwana bavê Tamo bûn qir û lawo hewar u gazî… Ez ê bala xwa didim, ber eyd û erafat, xwaşmêrê qızılan… Min go dîsa kete çav-çavê binarinê, derketine efa maxera qûçikan, Şûrê wan li ser milê wan, rûtî tazî… Erê ez ê bala xwa didim, dikena qîr û hawar û gazî, Digol lewla siltanê Êzîdê sor e, dikena qîr û hawar û gazî… Sê şadê me şudî Mîrzikê Zaza gelekî hebûn… Bi dudengî gazî dike li Keleşê Çelo, li bavê Mamed û Mistê, li Eliyê Gelho, Li Geşê Xemê Giro, li Êganê Meyro, Min go li Biçêşê Îsa… Digel gelek eyd û erafat û xwaşmêrê qızılan, bav û birayên me bûnî… Mêr be, mêrî çê be, çê bi xebat be destê lînê… Wela minê darbe kêledayê me’yûciyê… Lê bi Xwedê min go qelena te wê xal û xwarziyê dahalo… lawo… Fermana… fermana… fermana… fermana… Xwedê weke mewcê pêlê barana ji dewra Elî û Emer û vir de… Wela temu dayî ferman li serê me Êzidiyan e… Ez nizanim çi sal e, çi dewr e, çi eyam e… Mîna sala paşiya Qelqane… Belê serê me Êzidiyan dîsa fermanlî bûn e, lawo kene serê wî derbane… Gelek eyd û erafat û xwaşmêrê qızılan… Bav û birayên me bûnî ranejin darê rimê, şûr û mertalane… Êra xwebûn li pêşya wane, hunê li ev de bav û kalane lawo… Xwedê wî rojana beranê ferman e… ferman e… ferman e… ferman e… Êw… Oy…” — Çavkanî: Zargotina Êzdîxanê, Klama Mîrzikê Zaza ji devê Dengbêj Emînê Hemdûnî. |
- Nemirê Mîrza I û Şerê Baximzê (1837)
Di sala 1837an de, fermaneke mezin a di bin serokatiya Mustafa Reşit Paşa de birin ser gundê Baximzê yê herêma Xerzanê. Nemirê Mîrza I (bavê Eyo) tevî lehengên klanên Mala Çelikê û Mala Zoro li ber xwe dan û leşkerên dewletê û xayînan qelibandin aliyê Bazbûtê. Ev şer û şehadeta bavê Eyo, yek ji rûpelên herî pîroz ên bîra Xaltiyan e ku di kilama dengbêj Xelîlê Berfê de bi heybet tê ziman: “Lo lo Nemiro lawo, Baximza bavê Eyo bi şewite… Eva îro sê roja qelandine tovê mala Sêrdîn Axa lawo…”
| “Baximza bavê Eyo li serê rezan û baxan Leşkerê Qewaz başî, mîrê Licê û Banekan, leşkerê dewleta Nefî amê û Reşît Paşan bihevre êrîşeke giran birine ser herdû taxan Şade û şûdê bavê Eyo Nemirê Axa, Qizilê Dirbo, Muradê Lahdo û Dawetiyê Koçek Vêre , Ew bi hevre lê leşkerê dewleta Nefî amê dixin Berê leşkerê Qewaz başî û Reşît Paşa didine Pişta qêre heta di qelibîne wî alê rêberî Bazbûtê. Ezê bi hafa qendîlê ketim, qendîla bavê Eyo wa bi zile min dît avê hat xule xule Bala xwe dayê mala Çelikê û mala Zoro hevûdinê kite kita û cote cota kirin siwaran hevûdinê siwar diniqandin teng û berên mihînên xwe dişidandin hevûdinê xwe ji êla giran vediqetandin dest diavîtin ji ber xwe cotên Qermînan kişandin di nava êskerên Qewaz başiyê Romê diqetandin serên hinan jêdikirin li ser çardarê riman daliqandin gelek ji yên mayî jî diyarî ji Kela Zoqê re dişandin Bila bişewite mala Reşît Paşa siwarê devrûtê Tevlî leşkerê Kela Zoqê, bi stêrka sibêre zû tê Derbekê dane li bavê Eyo, bûka sûwaran Tefandine çira mala Çelikê û mala Sêrdînê Zoro Axa” — Çavkanî: Zargotina Êzdîxanê, Klama Nemirê Mîrza ji devê Mîroyê Heso. |
Analîza Akademîk a vê Klamê:
- Hevpeymaniya Lehengan: Mîrzikê Zaza li qesra Ridwanê bi dudengî gazî hevalbendên xwe yên herî xurt dike. Ev nav (Keleşê Çelo, Eliyê Gelho, Geşê Xemê Giro, Êganê Meyro û Piçê Şêx Îsa) sînorên tîfaka leşkerî ya konfederasyona Xaltan li hemberî êrîşên neyaran radixe ber çavan.
- Sînorên Kronolojîk û Dîrokî: Strana Mîrzikê Zaza fermanê wekî pêvajoyeke berdewam a ji sedsalên borî (“ji dewra Elî û Emer”) pênase dike. Her weha rista “mîna sala paşiya Qelqane” behsa bûyera kolektîf û xemgîn a fermanên herî dawî yên mîrgehê yên sedsala 19an dike.
- Astengiyên Akademîk ên li Sovyetê û Bingeha Pirtûka Nû
Sedema vê ku sêwirana sê û çar ‘Mîrza’yan heta îro di pirtûkên lêkolînerên Sovyetê de neetiye zelalkirin, rasterast bi mercên siyasî yên wê serdemê ve girêdayî ye. Di bin dîktatoriya Lenîn-Stalînîzmê de, lêkolînerên me nekarîn bi awayekî azad li ser Êzdîxana Serhedê an Bakurê Kurdistanê lêkolîn bikin. Keda giranbuha ya 24 salan a Kemal Tolan, ku ev qeydên zindî parastine, rû rûbûneke herî xurt a zanistî ava dike rê li ber pirtûkeke herî profesyonel a li ser dîroka nehatiye nivîsandin a Welatê Xaltan vedike.
Kemal Tolan
Nivîskar û Lêkolînerê Dîrok û Çanda Êzdiyan
