Ä°ran’daki kriz Türkiye ve bölge ülkelerini neden endiÅŸelendiriyor? Trump’ın askeri müdahale tehdidinin hedefi rejim deÄŸiÅŸikliÄŸi mi? Çin ve Rusya neden korkuyor? Küresel enerji piyasaları nasıl etkilenir?
Türkiye baÅŸta olmak üzere bölge ülkeleri ve dünya baÅŸkentleri İran’daki geliÅŸmeleri an be an takip ediyor.
İran halkının iki haftadır ekonomik krize tepki olarak düzenlediği gösterilerin rejime karşı bir ayaklanmaya dönüştüğü, teokratik rejimin devrilebileceği iddiaları bölge ülkelerini teyakkuza geçirmiş durumda.
ABD BaÅŸkanı Donald Trump’ın dün “yardım yolda” diyerek Ä°ranlılara molla rejimini devirme, devlet kurumlarını ele geçirme çaÄŸrısı yapması tansiyonu daha da tırmandırdı.
Siyasi istikrarsızlık komşu ülkeleri etkileyebilir
Suriye’deki BeÅŸar Esad rejiminin 2011 yılında baÅŸlayan barışçıl protestolara sert müdahalesi ülkeyi iç savaÅŸa sürüklemiÅŸ, çatışmalardan kaçan milyonlarca Suriyeli, Türkiye baÅŸta olmak üzere komÅŸu ülkelere kaçarak sığınmak zorunda kalmıştı.
Esad rejimi 2024 Aralık ayında devrildi. Ancak Ahmed Åžara’nın geçici CumhurbaÅŸkanlığını üstlendiÄŸi Suriye’de halen siyasi istikrar tesis edilebilmiÅŸ deÄŸil.
Ä°ran’da benzer geliÅŸmelerin yaÅŸanması ve Türkiye sınırlarına yeni bir göç akınının baÅŸlaması ihtimali, Ankara’nın komÅŸusunda yaÅŸanan geliÅŸmeleri büyük bir dikkatle takip etmesini beraberinde getiriyor.
Ankara’dan Ä°ran çıkışları: Kaos istemiyoruz
AKP Sözcüsü Ömer Çelik, Pazartesi günü CumhurbaÅŸkanı Recep Tayyip ErdoÄŸan baÅŸkanlığında gerçekleÅŸtirilen AKP Merkez Yürütme Kurulu (MYK) toplantısı öncesinde yaptığı açıklamada “Biz, komÅŸumuz Ä°ran’da herhangi bir kaosun ortaya çıkmasını asla arzu etmeyiz” diyerek Ä°ran’da istikrara önem atfettiklerini kaydetti.
Ä°ran’da toplum ve devlet hayatında bazı sorunların yok sayılamayacağını ancak bunun Ä°ran’ın kendi öz dinamikleri ve toplumun iradesiyle çözülmesi gerektiÄŸini söyleyen Çelik, dışardan yapılacak müdahalelerin daha kötü sonuçlara ve krizlere yol açabileceÄŸini belirtti.
MHP lideri Devlet Bahçeli de partisinin Salı günü TBMM’de düzenlenen grup toplantısında Ä°ran’daki geliÅŸmeleri deÄŸerlendirirken “Gezi Parkı olaylarıyla Ä°ran’daki malum olaylar arasındaki benzerlikler üzerine dikkatle düşünmenizi temenni ediyorum” sözlerini kaydetti.
KonuÅŸmasında Ä°ran’a karşı “saldırı pozisyonuna geçtiÄŸini” söylediÄŸi ABD ve Ä°srail’i ağır ifadelerle hedef alan Bahçeli, “Ä°ran’daki olaylara siyasi, ahlaki, inanç, kültür ve komÅŸuluk baÄŸları gereÄŸince mutlaka karşı durulmalı, karşı çıkılmalıdır” dedi.
MHP lideri, “Ä°ran’ın huzursuzluÄŸu, bölünmüşlüğü, sancı içinde kıvranması Türkiye’yi ve bölge ülkelerini her açıdan tehdit etmektedir. KomÅŸu ülke Ä°ran’ın siyasi ve toprak bütünlüğü, iç barış, istikrar ve huzur iklimi Türkiye için hayat memat konusudur” sözlerine vurgu yaptı.
Ä°ran’daki geliÅŸmeler küresel çapta sonuç doÄŸurur
ÇoÄŸunluÄŸu Åžii yaklaşık 93 milyon nüfuslu Ä°ran, OrtadoÄŸu’daki kilit aktörlerden biri konumunda.
Ä°ran rejimi, Rusya ve Çin’in müttefiki. Hürmüz BoÄŸazı’ndaki jeopolitik konumu, devasa petrol ve gaz rezervleri Ä°ran’ın küresel ekonomi ve ticaretteki önemi artırıyor. Bu nedenle bu ülkede yaÅŸanacak geliÅŸmeler sadece bölgede deÄŸil, küresel çapta da sonuçlar doÄŸurabilir, küresel güç dengelerinde deÄŸiÅŸikliÄŸe yol açabilir.
ABD BaÅŸkanı Donald Trump son haftalarda İran rejimini protestoculara sert müdahale etmeme konusunda defalarca uyardı, aksi takdirde askeri müdahalede bulunabileceklerini söyleyerek Tahran’a tehdit mesajları verdi.
Trump askeri müdahale için düğmeye basar mı?
Washington’da yaÅŸayan OrtadoÄŸu uzmanı Fatemah Aman ise DW’ye yaptığı deÄŸerlendirmede “Deneyimler, hükümetin hızlı bir ÅŸekilde devrilmesine yol açmayan dış baskının rejimleri zayıflatmadığını, hatta bazen tam ters etkiye yol açtığını gösteriyor. Ä°ran için bu risk özellikle yüksek” diyor.
Dış tehdit, İran gibi rejimler için güvenlik önlemlerini sertleştirmek, protestocuları daha şiddetli bir şekilde bastırmak, yandaşlarını konsolide etmek için bir bahane olarak kullanılabiliyor.
Ä°ran rejimi protestocuları “terörist” olarak nitelendirerek bunu yapmaya baÅŸladı bile.
Bu arada Trump’ın askeri müdahale tehditleri, bölgede daha geniÅŸ bir alana yayılabilecek, vekâlet savaÅŸlarını ÅŸiddetlendirebilecek savaÅŸ endiÅŸesini de arttırıyor.
Fatemah Aman ise Trump’ın zaten maliyetli ve uzun sürecek savaÅŸlara girmekten kaçındığını, bu nedenle Washington yönetiminin savaÅŸa yol açacak bir askeri müdahale yerine, yaptırımlar ve tehditlerle baskısını artırmaya devam edeceÄŸi görüşünde.
OrtadoÄŸu uzmanı ayrıca ABD yönetiminin İran’da öngörülemeyen sonuçlar doÄŸurabilecek rejim deÄŸiÅŸikliÄŸi yerine, rejimin tutumunu deÄŸiÅŸtirmeye odaklanmayı tercih edebileceÄŸine de iÅŸaret ediyor.
Basra Körfezi’ndeki istikrar endiÅŸesi
Ä°ran’ın Basra Körfezi’ne kıyıdaÅŸ Arap komÅŸuları, Ä°slam Cumhuriyeti’nin müttefikleri deÄŸil. Ama bu ülkeler bölgesel istikrarın korunmasına, askeri tırmanışın önlenmesine önem veriyor. Körfez ülkeleri son yıllarda Ä°ran ile gerilimlere azaltmak ve diplomatik iliÅŸkileri geliÅŸtirmek için adımlar attı.
Bu ülkeler, Ä°ran’ın Amerikan ordusunun olası bir saldırısına, ev sahipliÄŸi yaptıkları ABD askeri üslerini hedef alarak karşılık vermesinden, gerilimin bölgesel bir savaÅŸa evrilmesinden endiÅŸe ediyor.
İran-Suudi Arabistan yakınlaşmasının mimarı Çin de tepkili
Yıllarca bölgedede üstünlüğü ele geçirmek için rekabet eden Ä°ran ile Suudi Arabistan arasında son yıllarda Çin’in arabuluculuÄŸunda temkinli bir yakınlaÅŸma süreci yaÅŸanıyor.
Çin açısında her iki ülke, enerji tedarikini güvence altına almak için önemli ticaret ortakları konumunda.
OrtadoÄŸu’daki nüfuzunu sürekli olarak geniÅŸleten Pekin yönetimi, Ä°ran’da protestolarla baÅŸlayan siyasi istikrarsızlıktan rahatsız. ABD yaptırımlarına raÄŸmen Ä°ran’dan ucuz petrol ithal etmeye devam eden Pekin, Trump’ın Pazartesi günü Ä°ran ile ticaret yapan ülkelere yüzde 25 ek gümrük vergisi kararı almasına da tepki gösterdi.
Trading Economics veri tabanına göre bu karardan etkilenecek ülkelerin başında Çin, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Irak yer alıyor.
Putin de Ä°ran rejimini destekliyor
Ä°ran’daki olası bir rejim deÄŸiÅŸikliÄŸi Rusya’yı da endiÅŸelendiriyor. Virginia’daki George Mason Ãœniversitesi’nden enerji uzmanı Umud Shokri, özgür ve demokratik bir Ä°ran’dan en çok endiÅŸe duyan kiÅŸinin Rusya Devlet BaÅŸkanı Vladimir Putin’in olduÄŸu görüşünde.
Shokri, DW’ye yaptığı deÄŸerlendirmede Rusya’nın Ä°ran rejimi üzerinde büyük bir etkiye sahip olduÄŸunu, Moskova’nın Tahran’da bölgedeki veya dış politikadaki çıkarlarını tehlikeye atacak bir yönetimin iktidara gelmesini istemeyeceÄŸini söyledi.
İran, dünya genelinde en büyük petrol rezervlerine sahip üç ülke arasında yer alıyor ve aynı zamanda dünyanın ikinci büyük doğal gaz rezervine sahip ülke konumunda.
“Ä°ran, gerekli sermaye ve teknolojiyi ülkeye çeker, yaptırımlar kaldırılır kaldırılmaz enerji pazarındaki payını geri kazanabilirse, diÄŸer ihracatçı ülkelerin payı kademeli olarak azalacaktır” diyen enerji uzmanı Shokri, Tahran’da halk tarafından demokratik olarak seçilmiÅŸ ve istikrarlı bir hükümetin bölgedeki diÄŸer tüm ülkelerin çıkarına olabileceÄŸine inandığını vurguluyor. (DW-T)
