Kemal TOLAN
Di dîroka Osmanî de, civaka Êzdiyan gelek caran bi pirsgirêkên bac, xizmeta leşkerî û destwerdanên herêmî rûbirûmabûne. Di serdema Tanzîmatê (destpêk 1839) de, reformênnavendî sedema ku têkiliyên navbera Mîrê Êzdiyan û navendaOsmanî bi awayekî fermî were rêvebirin.
Mînak :
1Serdema Sultan Abdülmecid I (1839–1861)
Li gorî şertên idarî yên wê demê:
• Gilî û daxwazên Êzdiyan bi rêya walî ya Mûsilê dihategihandin Bâb-ı Âli.
• Paşê, ev agahî dikare gihîştine Sultan Abdülmecid I.
2. Layard, Husseyîn Beg û Qewal Usiv
Austin Henry Layard di pirtûka xwe Auf der Suche nach Ninive (Leipzig 1850, r. 169–205) de qala:
• Pêwendiya xwe bi Mîr Husseyîn Beg re,
• Rêwîtiya bi Qewal Usiv re (kesekî olî û agahdar di civakaÊzdiyan de).
Ev çavkanî nîşan dide ku Êzdiyan di wê demê de hewl didandaxwazên xwe bi rêbazên siyasî û danûstandinê bigihînindesthilatdarên Osmanî.
3. Meclisa Ruhanî (Civata Ruhanî)
• Rêxistina serweriya olî ya Êzdiyan.
• Şêx û pîrên civakî carinan bi waliyên herêmî re li serpirsgirêkên bac, asayiş û parastinê danûstandin kirine.
• Ev têkiliyên zêdetir civakî bûn, ne peymanên siyasî yênfermî.
4. Şikayet û nivîsên fermî
• Di sedsala 19an de, serok û pîrên Êzdiyan şikayet û nivîsênfermî ji bo otorîteyên Osmanî şandin.
• Ev belge di arşîvên Osmaniyan de wek mînakên daxwazamafên civakî tên hesibandin.
5. Danûstandin bi waliyên herêmî re
• Di herêmên Mûsil, Diyarbekir û Van de, serokên eşîran û kesayetên Êzdî gelek carinan bi waliyên Osmanî redanûstandin kirine.
• Ev têkiliyên herêmî zêdetir li ser bac, asayiş û kontrolaherêmî bûn.
Û gelek zanînên ku di naveroka pirtûkên Kemal Tolan de hatine weşandin
Encam
Li gorî agahdariyên heyî, pêwendiyên navbera Êzdiyan ,hikûmeta Osmanî û Tirkiyê de zêdetir di çarçoveya walî û navenda Bâb-ı Âli de pêk hatine.
Spas ji bo alîkariya „ChatGPT“ê
Çavkanî :
• Layard, Austen Henry. Auf der Suche nach Ninive. Leipzig, 1850,
• BOA (Başbakanlık Osmanlı Arşivi), dosyayên HAT û İrade (sedsala 19an).
• Kreyenbroek, Philip G. (1995). Yezidism – Its Background, Observances and Textual Tradition.
• Guest, John S. (1987). The Yezidis: A Study in Survival.
• Fuccaro, Nelida (1999). The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq.
• Berhemên Kemal Tolan yên hatine weşandin.
