Kemal TOLAN
Êzdiyatî yek ji kevintirîn baweriyên Mezopotamyayê ye. Ev bawerî ne tenê olek e, lê her weha şêwazek jiyanê, çandek û nasnameyek civakî ya Kurdiye. Êzdiyan bi dîrokeke dirêj a dijwar re rû bi rû bûne. Ji ber vê yekê, îro jî perspektîva wan di navbera pirsgirêkên mezin û hêvîyên kûr de cih digire.
Pirsgirêkên ku Êzdî bi wan re rû bi rû ne
Êzdî di dîrokê de gelek caran bi şertên tund re rû bi rû bûne. Ew gelek caran wek “ne-muslim”, “baweriyeke şaş” an jî “komela bêparastî” hatine nîşandan. Ev şert sedema ferman, qetil, koçberî û wêrankirina cihên pîroz bûye.
Di sala 2014’an de, bi êrîşa DAÎŞê li Şengalê, civaka Êzdî careke din bi fermanekî nû re rû bi rû ma.
– Hezaran mirovan hatin kuştin
– Bi hezaran jin û zarok hatin revandin
– Gelek mal û gund hatin wêrankirin
Ev bûyer, ku gelek akademîsyan û rêxistinên navneteweyî wê wek jenosîd binav dikin, şertên jiyana Êzdîyan bi temamî guhert.
Îro jî pirsgirêkên wan hene:
– Dijwarîya vegera bo Welat û bi taybetî Şengalê
– Bêparastiya siyasî û hukûmetî
– Jiyana dijwar ya li diyasporayê û kampên koçberan
– Têkçûna çand û ziman di diyaspora de
Ev hemû şert, hêvîya civakê carinan kêm dike.
Hêvî ji ku tê ?
Tevî hemû van dijwarîyan, me Êzdiyan hêvîya xwe ji dest nedane. Ev hêvî ji gelek çavkaniyan tê:
-
Bawerî û rêz
Êzdiyatî li ser rêz, berdewamî û hûrmetê ava bûye. Ev bawerî civakê di demên dijwar de bi hev girê dide.2. Berxwedana civakî
Berî û piştî 2014’an, Êzdiyan rêxistinên xwe çêkirin, dengê xwe gihandin cîhanê û li dijî ji bîrkirinê berxwedan kirin.3. Rola jinên Êzdî
Jinên Êzdî, ku gelek caran qurbanên şer û êrîşan bûne, îro bûne sembola hêvîyê. Dengê wan li hemû cîhanê tê bihîstin.4. Diaspora
Li Ewropa û welatên din, Êzdiyan şertên nû yên perwerdehiyê, nivîsandinê û xebata akademîk dîtine. Ev şert alîkariya parastina nasnameyê dike.Di navbera kevneşopî û nûjenîyê de
Yek ji pirsgirêkên herî girîng ev e ku Êzdî çawa dikarin:
– Kevneşopî û baweriyên xwe biparêzin
– Bi cîhana nûjen re hevbigirin
– Bê ku nasnameya xwe winda bikin
Geşedanên akademîk, nivîsên nû û xebatên çandî dikarin Êzdiyatî bi zimanekî nû nas bikin, bê ku wateya wê ya bingehîn were wenda kirin.
Encama Giştî
Îro Êzdiyatî di navbera birînên dîrokî û hêvîya pêşerojê de ye. Pirsgirêk mezin in, lê hêvî jî hîn dijwarîyan bi ser dike. Heke civak parastina nasnameyê, naskirina fermî ya jenosîdê û avakirina şertên jiyanê yên ewle bi hev re bicîh bîne, dikare pêşerojeke ronî ava bike.
Hêvî, ji bo Êzdîyan, ne tenê xeyalek e; ew berxwedan, bîranîn û xwestina jiyanê ye.
Min ji “CHatGPT”î daxwazkir , ew vê mijara min ji bona xwandin û danesîna ku , ciwanên me û lêkolînerên dixwazin Êzdiyatiyê bi hesanî nasbikin, bi vî şêweyê diyare berhevbikin û bi min ra bibine alîkar.
Kemal Tolan,Xemxwar û berhevkarê kevneşop-zargotina Êzdiyatiyê 07.01.26
Çavkanî û Referans (ji bo xwendina zêdetir):
“CHatGPT” wêne û alikariya çavkaniyan diyar bikim, bi min re kiriye :
– Khanna Omarkhali, The Yezidi Religious Textual Tradition
– Philip G. Kreyenbroek, Yezidism – Its Background, Observances and Textual Tradition
– Human Rights Watch – Raportên li ser Êzdîyan
– United Nations – Raportên li ser jenosîda Şengalê
– Nivîsên akademîk û gotarên li ser Êzdiyatî di kovarên zanistî de.
