“Kürt milleti (halkı) ayrı bir millettir. Dinleri ayrı, adet ve gelenekleri kendilerine hastır… Biz ayrı bir milletiz. Kendi iÅŸlerimizi kendimiz idare etmek istiyoruz.” (Åžeyh Ubeydullah, 5 Ekim 1880.)
ÖZET
19. yüzyılın son çeyreÄŸinde Osmanlı ve Kaçar (Ä°ran) imparatorluklarının sınır çeperinde patlak veren Åžeyh Ubeydullah Nehri Hareketi (1880), ortodoks tarih yazımının iddia ettiÄŸinin aksine, arkaik bir sınır isyanı ya da dinsel bir reaksiyon deÄŸildir. Aksine bu hareket; bir yasama organı gibi iÅŸleyen Åžemdinli Kongresi, mali egemenliÄŸin tescili olan merkezi bütçe (Beytülmal) ve kurumsal yargı tekeli pratikleriyle modern bir “proto-devlet” inÅŸası giriÅŸimidir. Bu çalışma; Åžeyh Ubeydullah’ın eylemlerini Ä°bn Haldun’un asabiyet-dava-mülk döngüsü ve Wadie Jwaideh’ın modern milliyetçiliÄŸin kökenleri teorisi ekseninde, Avrupa-merkezci “feodalizm” kavramını reddederek, bölgenin özgün “parçalı toplum” yapısı üzerinden analiz etmektedir. Çalışmada, Ehmedê Xanî’nin kültürel ve edebi düzeyde bıraktığı ulusal vizyonun, Åžeyh’in ÅŸahsında nasıl siyasal bir egemenlik mülküne dönüştürülmek istendiÄŸi; hareketin bir “kıvılcım” gibi hızla yayılmasına raÄŸmen, bürokratik bir kurmay zekâsından yoksun oluÅŸu nedeniyle neden kalıcı bir devlet nizamına evrilemediÄŸi analitik bir süzgeçten geçirilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Åžeyh Ubeydullah, Milli Asabiyet, Ä°bn Haldun, Wadie Jwaideh, Proto-Devlet, Siyasal Egemenlik, Segmenter Toplum.
1. GİRİŞ: OTORİTE VAKUMUNDAN STRATEJİK ÖZNEYE
1840’larda Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun radikal merkezileÅŸme hamleleriyle Botan ve Baban gibi Kürt mirliklerini tasfiye etmesi, Kürdistan sosyolojisinde bir “organik kriz” ve derin bir otorite vakumu yaratmıştır. Siyasal omurganın bu ÅŸekilde kırılması, taÅŸradaki mikro-sadakatleri başıboÅŸ bırakmış; doÄŸan bu egemenlik boÅŸluÄŸu, karizmatik dini liderlerin (Åžeyhlerin) seküler-politik birer aktör olarak tarih sahnesine fırlamasının zeminini hazırlamıştır [Jwaideh].
Mevlana Xalidê Åžehrezûrî ekolünden gelen NakÅŸibendi mürÅŸidi Åžeyh Ubeydullah Nehri, bu kaotik sosyolojik dinamikleri ÅŸahsında toplayarak geleneksel tinsel meÅŸruiyeti, modern bir ulusal uyanışın motor gücü haline getirmiÅŸtir. Berlin AntlaÅŸması (1878) sonrası bölgede haritaların emperyalist ellerle yeniden çizilme ihtimali, Åžeyh Ubeydullah’ı edilgen bir savunma pozisyonundan, proaktif bir devlet inÅŸası sürecine itmiÅŸtir. Ehmedê Xanî’nin Mem û Zîn’de asırlar önce teorize ettiÄŸi “Kürtlerin tek bir hükümdarlık ve ittifak etrafında birleÅŸmesi” ideali, Åžeyh Ubeydullah’ın politik dehasında ilk kez somut, kurumsal ve siyasal bir programa kavuÅŸmuÅŸtur.
2. TEORİK ÇERÇEVE: MİKRO-ASABİYETLERİN İMHASI VE MAKRO-ULUSAL MÜLK
[ ] Kürdistan sosyolojisini Avrupa-merkezci ve bölgeye ait olmayan bir kavram olan “feodalizm” ile açıklamak, iç dinamiklerini körleÅŸtiren kuramsal bir yanılgıdır [Jwaideh]. Burada söz konusu olan yapı, feodal bir serf-senyör iliÅŸkisi deÄŸil; modern sosyolojinin diliyle “segmenter (parçalı) toplum” yapısıdır. Segmenter yapının doÄŸası, aÅŸiretlerin kendi içlerine kapanarak birbirlerine karşı olduÄŸu, sürekli bir mikro-asabiyet çatışması üretmesidir.
Ä°bn Haldun, Mukaddime’de bu parçalı toplulukların ortak bir siyasi egemenliÄŸe, yani “mülke” ulaÅŸabilmesinin yegâne ÅŸartının, kabileler üstü bir “Dava” (dinsel/ideolojik motivasyon) ile tahkim edilmiÅŸ üstün bir asabiyet olduÄŸunu savunur. Åžeyh Ubeydullah, NakÅŸibendi mürÅŸidliÄŸi ve seyyidlik karizmasını radikal bir politik manivela olarak kullanmış; aÅŸiretlerin enerjisini birbirlerine karşı deÄŸil, ortak bir düşmana ve amaca karşı kanalize ederek “Milli Asabiyet” potasını kurmuÅŸtur. Haldun’un “Her asabiyetin nihai amacı mülktür (devlettir)” tezi, Åžeyh’in eylemlerinde kusursuz bir et ve kemiÄŸe bürünür. Wadie Jwaideh’ın da iÅŸaret ettiÄŸi üzere Åžeyh, Kürtleri dinsel bir ümmet cemaati olmanın ötesinde; toprağı, dili ve kaderi ortak homojen bir ulus olarak kodlamış ve segmenter toplumun ham enerjisini modern bir self-determinasyon hedefine eklemlemiÅŸtir.
3. PROTO-DEVLETÄ°N SÄ°LAHLARI: YASAMA, YARGI VE MALÄ°YE TEKELÄ°
Şeyh Ubeydullah’ın hareketi, anlık bir parlamanın ürünü olan kaotik bir aşiret kalkışması değildir; çünkü hareket, modern devlet tanımına yaklaşan bir şekilde, belirli bir toprak parçasında yasama, yargı ve maliye tekelini proto-düzeyde kurmayı hedeflemiştir:
* Kurucu Meclis ve Ortak İrade (Şemdinli Kongresi): Şeyh’in 1880 yılında Şemdinli’de sınırın her iki yakasından (Osmanlı ve Kaçar) 200’e yakın aşiret liderini tek bir masa etrafında toplaması, modern Kürt tarihinin ilk proto-parlamentosudur (Kürt Ligi / Kurdish League). Bu hamle, Kasr-ı Şirin’den beri dayatılan emperyal sınırları zihnen ve fiilen ilga eden, parçalı aşiret yapılarını ulusal bir toplumsal sözleşmeye zorlayan kurucu bir yasama eylemidir. Şeyh, Amerikalı misyoner Dr. Cochran vasıtasıyla İngiliz Konsolosu Abbotta ulaştırdığı ünlü mektupta, arkasına aldığı bu kurumsal meclis iradesini Batı’ya bir ültimatom olarak sunmuştur.
* Hukuki Egemenlik ve Alternatif Yargı Düzeni: Sabri Ateş’in sınır arşivleri üzerinden ortaya koyduğu üzere Şeyh, Osmanlı’nın Tanzimat mahkemelerini ve İran kadılarını fiilen lağvederek kendi alternatif yargı mekanizmasını kurmuştur. Mülkiyet, ceza ve ticaret ihtilafları artık imparatorlukların hukuk sisteminde değil, Şeyh’in kurduğu idari şer’i/örfi mahkemelerde çözülmüştür. Bu mahkemelerin ürettiği kararların hızı ve infaz kabiliyeti, sömürgeci merkezlerin meşruiyetini elinden almış, hukuki egemenliği (jurisdiction) Şemdinli’de tekelleştirmiştir [Ateş].
* Merkezi Maliye ve Bütçe Bürokrasisi: Vergi ve bütçe, kurumsallaÅŸmanın ve soyut devlet aklının en somut dışavurumudur. Åžeyh Ubeydullah, geleneksel dinsel bağışları (himmet/teberru) egemen bir devletin hakkı olan zorunlu kamu vergisine dönüştürmüştür. Sınır kervan yollarında gümrük kapıları açmış, Ä°ran sınırındaki aÅŸiretlerin Tahran’a vergi vermesini yasaklayarak bu fonları Åžemdinli’deki “Merkezi Hazineye” (Beytülmal) akıtmıştır. Ä°ngiliz Parlamento Kayıtları (Mavi Kitaplar), bu merkezi bütçenin ağırlıklı olarak Karaborsa ve Kafkasya üzerinden modern “Martini-Henry” tüfeklerinin satın alınmasında ve ordunun lojistik iaÅŸesinde kullanıldığını, yani bütçenin doÄŸrudan askeri tahkimata dönüştürüldüğünü belgeler.
4. KIVILCIMIN TRAJEDÄ°SÄ°: STRATEJÄ°K AKIL VE DIÅž DESTEK YALITILMIÅžLIÄžI
Şeyh Ubeydullah, sosyolojik düzeyde muazzam bir insan kütlesini mobilize etmeyi başarmış olsa da, yaktığı bu milli asabiyet kıvılcımını kalıcı bir devlet nizamına tahvil edememiştir. Hareketin bir saman alevi gibi hızla parlayıp aynı hızla sönmesinin arkasında iki ölümcül yapısal kusur bulunmaktadır:
* Kurmay Merkezinin ve Bürokrasinin Yokluğu: Şeyh’in emrindeki 80 bin kişilik muazzam kütle, rasyonel-nizami bir ordu değil; disiplinsiz, lojistik arkası boş ve taktik derinliği olmayan ham bir aşiret milis gücüydü. Hareketi yönetecek, istihbarat, harekat ve diplomasi trafiğini koordine edecek modern bir kurmay heyeti (askeri/sivil bürokrasi merkezi) mevcut değildi. Bu kurumsal akıl eksikliği, İran Seferi sırasında (Urmiye Kuşatması ve Mahabad) aşiretlerin kısa vadeli ganimet reflekslerine yenilmesine, kuşatma uzadıkça cepheyi terk etmelerine neden olmuştur [Ateş]. Kurumsallaşmayı başaramayan milli asabiyet, modern topçu bataryalarına ve merkezi kurmay disiplinine sahip nizami imparatorluk orduları karşısında askeri bir bozguna uğramıştır.
* Jeopolitik Yalıtılmışlık ve Diplomatik Körlük: Wadie Jwaideh’ın da altını çizdiÄŸi üzere, 19. yüzyıl dünyasında küresel aktörlerin (Ä°ngiltere, Rusya) jeopolitik onayını almayan hiçbir ulusal hareketin yaÅŸama ÅŸansı yoktu [Jwaideh]. Åžeyh’in Batı’ya yönelik meÅŸruiyet arayışı, Ä°ngiltere’nin sömürge yollarını koruma adına statükoyu tercih etmesi [Jwaideh] ve Rusya’nın Sünni bir Kürt devletini Kafkasya sınırında bir “beka tehdidi” olarak kodlamasıyla duvara toslamıştır. Normal ÅŸartlarda birbirinin can düşmanı olan Osmanlı (Babıali) ve Ä°ran (Kaçar Sarayı), Åžeyh’in erken devletleÅŸme tehdidi karşısında derhal el sıkışmış; küresel güçlerin de gözetimi altında, hareketi ortak bir askeri-istihbari kıskaç operasyonuyla ezmiÅŸtir.
5. SONUÇ: SİYASİ EGEMENLİK MANİFESTOSU VE KURUCU HAFIZA
Åžeyh Ubeydullah Nehri Hareketi, Kürt sosyolojisinin parçalı (segmenter) yapısını aÅŸarak; meclis, yargı tekelini içeren hukuk düzeni ve merkezi maliye gibi rasyonel aygıtlarla Kürt millet mefhumunu topraÄŸa ve kurumsal yapılara baÄŸlamaya çalışan tarihsel bir dönüm noktasıdır. Bu baÄŸlamda Åžeyh Ubeydullah’ın gerek diplomatik sahada gerekse Åžemdinli ve Ä°ran cephesindeki pratik adımları, salt bir askeri strateji metni deÄŸil; doÄŸrudan, tarihin kırılma anında üretilmiÅŸ bir *”Siyasi Egemenlik Manifestosu”*dur. Hareketin kendisi ise parçalanmış aÅŸiret mekanizmalarını merkezi ve soyut bir devlet fikrinde bütünleÅŸtirmesi yönüyle, Kürtlerin egemenlik yolunda attığı çok önemli ve pratik bir aksiyon olarak kayda geçmiÅŸtir.
Åžeyh’in yaktığı “milli asabiyet kıvılcımı”, elindeki muazzam kütlesel gücü kurumsal ve rasyonel bir kurmay zekâsına dönüştürememesi ve dönemin emperyal statükosu tarafından acımasızca ablukaya alınması nedeniyle, kalıcı bir “mülke” (devlete) dönüşemeden trajik bir ÅŸekilde sönmüştür. Ancak bu sonuç, hareketin ontolojik deÄŸerini eksiltmez. Aksine bu hamle, dağınık ve yerel hafıza katmanlarını parçalayarak, Kürt siyasi egemenlik hafızasının dinamikleÅŸmesi ve tarihsel süreçte kalıcılaÅŸması adına modern dönemin en güçlü, en vizyoner hareketi olarak tarih sahnesindeki yerini mühürlemiÅŸtir.
KAYNAKÇA
* Ateş, S. (2014). The Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914. Cambridge University Press.
* AteÅŸ, S. (2002). “Millet ve Halife Yolunda III: Åžeyh Ubeydullah Ä°syanı”. Toplumsal Tarih, Sayı 105.
* İbn Haldun. (2015). Mukaddime (Çev. Halil Solak). İstanbul: Dergâh Yayınları.
* Jwaideh, W. (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press.
* Great Britain, Foreign Office. British Blue Books (1880-1881) / Papers Relating to the Condition of the Population in Asiatic Turkey. Nivîskar: Serdar Roşan https://www.facebook.com/serdar.rosan.7
