Meseleya Îcarkirina Dergehên Lalişa Nûranî û Wijdana Civakî

Ji bo geşkirin û pêşxistina hişmendiya civakî û olî ya civaka me ya Êzdî, belgekirin û zelalkirina adet, urf û rewşa saziyên me yên pîroz xwedî giringiyeke dîrokî ye. Min ev gotara ku di destê we de ye, ji ber devê ilimdarekî me yê zana û agahdar hatine girtin nivîsand, da ku rastiya meseleya îcarkirina dergehên Lalişa Nûranî bo raya giştî û endamên civakê roşenbîr û zelal bibe.
1. Demankirin(Îcare) Meseleyeke Çawa Ye û Sînorên Wê Kîjan In?
Meseleya îcarkirina hindek cih û dergehên Lalişê, ev mesele nêzîkî 50 sal in heye. Lê belê, di nav civakê de zanyariyeke çewt heye ku wisa tê zanîn ku hemû cihên pîroz têne kirin. Rastiya vê yekê ev e:
• Dergehên ku Nayêne Îcarkirin:
Dergehên aliyê Qataniyê, Adaniyan û Pîraniyan bi ti awayî nayêne îcarkirin.
• Sê Dergehên Sereke yên Lalişê:
Dergehê Şêxadî, dergehê Şêşems û dergehê Kaniya Spî ku wekî milkê giştî ê hemû Êzdiyan têne naskirin, nayêne firotin an li ser navê şexsan nayêne qeytkirin.
• Dergehên ku Têne Îcarkirin:
Tenê dergehên ku diçin ser aliyê Şemsaniyan (wek dergehê Amadîna, Şêx Babek, Şêx Manda, Xatûna Fexra, Naserdîn hwd.) di nav vê pergalê de ne.
2. Rola Mala Mîra û Zêdekirina Micêwiran
Di nav civakê de carnan gazin û rexne dikevine ser Mala Mîra. Lê li gorî roşenkariya ilimdarê me yê rêzdar dibêje, Mala Mîra bi zorê ji ti kesî re nebêje ‘were vê derê bi pareyî ji xwe re îcare bike’. Rastiya vê pêvajoyê ev e: Pêşbaziya aborî di navbera micêwiran bi xwe de çêdibe. Micêwirên ku dixwazin dergehekî bi dest bixin, diçin li ser hev bihayê îcarê zêde dikin (pêşbaziyê dikin). Ji ber vê yekê jî bihayê îcarê bilind dibe. Eger micêwir di nav xwe de tifaq bin û bihayî zêde nekin, Mala Mîra jî gazincan nake û Ew cih di destê xwediyê wî de bê îcar dimîne.
3. Dahata Îcarê Diçe Ku derê?
Wekî ku ilimdarê me yê rêzdar diyar dike, ev pareyê ku ji îcarê kom dibe (ku caran digehîje sed hezar an milyonan dînaran), diçe rasterast nava xezîneya Mala Şêxadî. Li gorî biryara ku di sala 2012’an de ji aliyê rehmetiyê Mîr Tahsîn Beg ve hatibû derxistin, ev xezîne ji bo van mebestan tê terxankirin:
• Pêşwazîkirin û peydakirina xwarin û pêdiviyên mêvan, wezîr û ziyaretkerên ku ji dûr û nêzîk tên Lalişa Nûranî.
• Alîkariya nexweşan, xwendakaran û piştgirîkirina karên civakî yên Lalişê.
4. Mînaka Tifaqê: Mînaka Naserdînê
Wek mînakeke erênî ku divê civaka me dersê jê bigire: Berî du salan, mirîdên Naserdîn civiyan û tifaqek di nav xwe de çêkirin. Wan biryar da ku dergehê wan neyê îcarkirin; bi xwe salane drav kom kirin û dan, da ku dergeh ji bo hemû ziyaretkeran belaş vekirî be û kesek ti dravî an fitroyê ji ziyaretkeran nestîne. Ev rêbaz nîşan dide ku gava tifaq û hişmendî hebe, pirsgirêk têne çareserkirin.
5. Banga li ser Wijdana Civakî û Meseleya Fito anjî xêrdahînê
Di dawiya axaftina xwe de, ilimdarê me yê rêzdar balê berdide ser rewşa aborî ya xelkê me yê belengaz û bi taybetî xelkê Şengalê ku di nav zehmetiyên mezin de derbas bûne. Wek pênase û pênaseya hişmendiya Êzdiyatiyê: “Dahîna fito/xêrê ji bo Xwedê ye.
Micêwrên dergeh û ziyaretan ji xelkê belengaz û xizan ti fito an bexşîşê naxwazin. Hêvî dikin miletê me wisa werine ziyaretê, duayên xwe bikin û bi dildarî vegerin malên xwe. Tenê kesên ku rewşa wan a aborî baş e û dewlemend in, bila ji bo Xwedê xêra xwe bidin.”
Min ev gotara ji bo xizmetkirin û ronîkirina hişmendiya civaka me ya Êzdî nivîsandiye, da ku em bi rastiyên sazî û urfên xwe zanibin û di riya rast û wijdana paqij de gav bêtir bavêjin.
Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê 09.08.2026
مەسەلەیا ئِیجارکرنا دەرگەهێن لالشیا نُورانى و وِجدانا جڤاکى
نڤِیسکار: ککەمال تۆلان، نڤِیسکار و لێکۆڵینەرێ ئێزدیتیێ
جۆ بۆ گەشکرن و پێشئێخستنا هُشمه‌ندیا جڤاکى و ئۆلى یا جڤاکا مە یا ئێزدى، ببلگەکرن و زەلالکرنا عادەت، عُرف و ڕەوشا سازییێن مە یێن پیرۆز خوەدى گرنگییەکا دِیرۆکى یە. ئه‌ڤ گۆتارا د دەستێ وە دە، ژ بەر دەڤێ عِلمدارەکێ مە یێ زانا و ئاگەهدار هاتینە گرتن و نڤِیسِین، دا کو ڕاستیا مەسەلەیا ئِیجارکرنا دەرگەهێن لالشیا نُورانى بۆ ڕایا گشتى و ئەندامێن جڤاکێ ڕۆشنبیر و زەلال ببت.
١. ئِیجار مەسەلەیەکا چاوا یە و سِینۆرێن وێ کِیجان ن؟
مەسەلەیا ئِیجارکرنا هندەک جهـ و دەرگەهێن لالشێ، مەسەلەیەکا کو نێزِیکى ٥٠ سالان هەیە. لێ بەلێ، د ناو جڤاکێ دە زانیارییەکا چەوت هەیە کو وەسا تێت زانِین کو هەموو جهێن پیرۆز تێنە ئِیجارکرن. ڕاستیا ڤێ یەکێ ئه‌ڤە:
• دەرگەهێن کو نایێنە ئِیجارکرن: دەرگەهێن ئالیێ قاتانیێ، ئادانییان و پِیرانییان ب تی ئاڤایى نایێنە ئِیجارکرن.
• سێ دەرگەهێن سەرەکى یێن لالشێ: دەرگەهێ شێخادى، دەرگەهێ شێشەمس و دەرگەهێ کانیا سپى کو وەکى ملکێ گشتى یێ هەموو ئێزدییان تێنە ناسکرن، نایێنە فروتن ئان ل سەر ناڤێ شەخسان نایێنە قەیدکرن.
• دەرگەهێن کو تێنە ئِیجارکرن: تەنێ دەرگەهێن کو دچن سەر ئالیێ شەمسانِییان (وەک دەرگەهێ ئامادِینا، شێخ بابەک، شێخ ماندا، خاتوونا فەخرا، ناسەردِین هتد) د ناو ڤێ پرگالێ دە نە.
٢. ڕۆلا مالا مِیرا و زێدەکرنا مجێوِران
د ناو جڤاکێ دە جاران گازن و ڕەخنە دکەڤینە سەر مالا مِیرا. لێ ل گۆرى ڕۆشنکرنا عِلمدارێ مە یێ ڕێزدار دبیژت، مالا مِیرا ب زۆرێ ژ تی کەسى ڕە نەبێژت ‘وەرە ڤێ دەرێ ب پاریى ژ خوە ڕە ئِیجارە بکە’. ڕاستیا ڤێ پێڤاجۆیێ ئه‌ڤە:
پێشبازیا ئابۆرى د ناو بەرا مجێوِران ب خوە دە چێدبت. مجێوِرێن کو دخوازن دەرگەهەکى ب دەست بئێنن، دچن ل سەر هەڤ بهایێ ئِیجارێ زێدە دکن (پێشبازیێ دکن). ژ بەر ڤێ یەکێ ژى بهایێ ئِیجارێ بلند دبت. ئه‌گەر مجێوِر د ناو خوە دە تفاق بن و بهایى زێدە نەکن، مالا مِیرا ژى گازنگان ناکت و ئه‌ڤ جهـ د دەستێ خوەدیێ وى دە بێ ئِیجار دمِینت.
٣. داهاتا ئِیجارێ دچت کو دەرێ؟
وەکى کو عِلمدارێ مە یێ ڕێزدار دیار دکت، ئه‌ڤ پاریێ کو ژ ئِیجارێ کۆم دبت (کو جاران دگهِیتنە سەد هەزار ئان ملیۆنان دِیناران)، دچت ڕاستەڕاست ناڤا خزِینەیا مالا شێخادى. ل گۆرى بڕیارا کو د سالا ٢٠١٢’ان دە ژ ئالیێ ڕەحمەتیێ مِیر تەحسِین بەگ ڤە هاتبوو دەرئێخستن، ئه‌ڤ خزِینە ژ بۆ ڤان مەبەستان تێت تەرخانکرن:
• پێشوازیکرن و پەیداکرنا خوارن و پێدڤییێن مێڤان، وەزِیر و زیارەتکەرێن کو ژ دوور و نێزِیک تێن لالشیا نُورانى.
• ئالِیکاریا نەخوەشان، خوەندکاران و پشتگیریکرنا کارێن جڤاکى یێن لالشێ.
٤. مِیناکا تفاقێ: مِیناکا ناسەردِینێ
وەک مِیناکەکا ئەرێنى کو دڤێت جڤاکا مە دەرسێ ژێ بگرت: بەرى دو سالان، مرِیدێن ناسەردِین جڤییان و تفاقەک د ناو خوە دە چێکرن. وان بڕیار دا کو دەرگەهێ وان نەیێت ئِیجارکرن؛ ب خوە سالانە دراڤ کۆم کرن و دان، دا کو دەرگەهـ ژ بۆ هەموو زیارەتکەران بەلاش ڤەکِیرى بت و کەسەک تی دراڤى ئان فترۆیێ ژ زیارەتکەران نەستِینت. ئه‌ڤ ڕێباز نِیشان ددت کو گاڤا تفاق و هشمه‌ندى هەبت، پرسگرێک تێنە چارەسەرکرن.
٥. بانگا ل سەر وِجدانا جڤاکى و مەسەلەیا فترۆ ئانژى خێرداهِینێ
د داویا ئاخاڤتنا خوە دە، عِلمدارێ مە یێ ڕێزدار بالێ بەرددت سەر ڕەوشا ئابۆرى یا خەلکێ مە یێ بەلەنگاز و ب تایبەتى خەلکێ شەنگالێ کو د ناو زەحمەتییێن مەزن دە دەرپەڕِینە.
وەک پێناسە و پێناسەیا هشمه‌ندیا ئێزدیتیێ:
“داهِینا فترۆ/خێرێ ژ بۆ خوەدێ یە. مجێوِرێن دەرگەهـ و زیاراتان ژ خەلکێ بەلەنگاز و خیزان تی فترۆ ئان بەخشِیشێ ناخوازن. هێڤى دکن ملەتێ مە وەسا وەرینە زیارەتێ، دُعایێن خوە بکن و ب دلدارى ڤەگەرن مالێن خوە. تەنێ کەسێن کو ڕەوشا وان ئا ئابۆرى باشە و دەولەمەند ن، بلا ژ بۆ خوەدێ خێرا خوە بدن.”
من ئه‌ڤ گۆتارا ژ بۆ خزمەتکرن و ڕۆشنکرنا هشمه‌ندیا جڤاکا مە یا ئێزدى نڤِیسى یە، دا کو ئه‌م ب ڕاستییێن سازى و عُرفێن خوە بزانبن و د ڕیا ڕاست و وِجدانا پاقژ دە گاڤ بێتر باڤێژن.
ککەمال تۆلان، نڤِیسکار و لێکۆڵینەرێ ئێزدیتیێ

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *