LI AMEDÊ ÇALAKÎYA GRÛBA ÎNSÎYATÎFA MUZEYA HAFIZAYÊ YA ZÎNDANA 5 NOLÎ YÊ
Roja 05.09.2025ê, li ber avahîya Hefsa Dîyarbekirê ya berê, Grûba Înîsîyatîfa Muzeya Hafizayê ya Zîndana 5 Nolûyê civîneke çapemenîyê li dar xist.
Cîhgirê Serokê Giştî yê Partîya Welatparêzên Kurdistanê (PWK) û endamê însîyatîfê Mehmet Can Azbay bi kurdî, endamê însîyatîfê, sîyasetmedarê kurd Paşa Akdogan jî bi tirkî daxuyanîya însîyatîfê xwendin.
Nûnerên PWKyê û partîyên kurdistanî û gelek sîyasetmedar û rewşenbîrên kurd beşdarî vê çalakîyê bûn.
05.09.2025
Buroya Ragehandinê ya Partîya Welatparêzên Kurdistanê (PWK)
……………………………….
Zindana Diyarbekir a 5 Nolîyê perçeyekê borîya me ye
Zindana Diyarbekir a 5 Nolî di dîroka nêzîk ya gelê Kurd de qonaqekê pir girîng e. 5 Nolî di çaryeka sedsala bistan da ji bo miletê Kurd bû qada man û nemanê. Hêzên qolonyalîst bi armanca ku doza azadîyê a neteweya Kurd tune bikin 5 Nolîyê wek labaratuwar bikar anîn. Ewladên têkoşer yên gelê Kurd jî li himber êrîş û zilma hêzên faşist 5 Nolîyê kirin qada berxwedan û rûmetê.
Em, bi salan e ku girîngî û wateya daxwaza valakirin û veguherandina Zîndana 5 Nolîyê ku bibe muze em her tim nêrînên xwe bi raya giştî re parve dikin. Di encama van banga û hewldanan de, rayedaran biryara valakirina 5 Nolîyê girtin, lê ji civakê re, rêgezek nehat pêşkêşkirin. Loma jî em bi temamî nizanin hikûmet xwediyê kîjan projeyê ye û dixwaze çi bike. Ji ber van sedeman, em jî dixwazin ku di derbarê paşeroja Zîndana 5 Nolîyê ya Amedê de bibin xwedî biryar û guhertin li gorî daxwazên me pêkbe.
Ji ber ku 5 Nolî di jiyana me hemûyan de gelek bi bandor û bi êşe. Em hemû şahid û têkoşerên wan rojên reşin. Êş, birîn û travmayên wan rojan di jiyana me de, di ya malbatên me de, di nav civata me de xwedî bandorek mezin e! Dengê me, qêrîn û hawarên me hê jî di wê zîndanê de dengvedide. Em dizanin ku dewleta Tirk ji bo pirsa Kurd û Kurdistanê bin ax bikin, zîndana Amedê weke laboratuvar bikar anî. Îşkence û zulma me dît ne ji sedemên şexsî bû, ew stratejî û tunekirina pirsa kurd bû.
EM TEREFİN, EM ALÎYÊN esasîne! Em muxatabê pêvajoyên heyî ne. Yên îşkence dîtine, yên bi zilim û êşên giran re rûbirû bûne em in! Di derhekê zîndana 5 nolîyê de, derbarê dîzayn kirina muzeya rûreşiya mirovahiyê de, divê EM jî şirîkê biryar û pêvajoyan bin. Divê di derhekê muzê de, peşniyar û daxwazên me esas bên girtin. Em alîyê KURD û têkoşerên wê zîndanê ne, em alîyê mazlûm û yên îşkence dîtîne! Hevalên me hatine kuştin, seqet mane û jiyana me serûbin bûye. Divê hewldan û dîzayn kirina îşkencexanê li gor wê rastîyê bê meşandin.
Di zîndana 5 nolî yê de, hemû beşen civatê bi işkencan re rûbirûbûn. Têkoşer û sîyasîyên Kurd, Tirk û kêm netewên din, oldar, parlementer, serok eşîr, karsaz û kesên ji rêzê hemû şêweyên hovane û îşkenceyên giran dîtin û jîyan.
Dewlet bi me îşkence kirîye, bi zulum û zordarîya sîstematîk jiyana me serûbin kirîye. Dewlet aliyê tawanbar e! Ji ber wan sedeman divê em bi piştgirîya raya gistî, doza lêborîn û lêkolînê bikin. Divê dewlet arşîvên wê demê vebike û rê bide ku lêpirsîn destpê bike. Em bi hevre diqîrin û dibêjin: EM TEREFİN! Yên wan rojan dîtin, jiyan û bi îşkenceyên hovane re rûbirû bûn em in. Ji bo wê yekê jî divê em di hemû merhelan de, xwedî gotin û biryaran bin.
Ji bo Bîrdanek dîrokî û civaknasî, em radestî civatê û nifşên nû bikin, pêwîste em bi hev re hafiza 5 nolîyê jîndar bigirin, bi şêweyek hevbeş, bi hevkarî û yekrêzîyek weke berxwedana 5ê Îlonê û 3yê Çile xwedî helwest bin.
Divê zîndana Amedê li gorî şert û mercên navbera 1981 û 1984 ji nû ve bê dîzayn kirin. Hêmû şêweyên îşkence û zulmê li gor wê demê bê dîzayn kirin. Ji nivîsên dîwar û qawişan bigirin, ji merş û xwendina pirtûkên nijadperestîyê, divê hemû şêweyên îşkencan û jiyana qawişan li gor wê demê bê dîzayn kirin. Lîsteya kesên hatine kuştin, yên seqet mane bên tespît kirin. Li ser wan pêşnîyaran em dikarin çerçeveya dîzayn kirina muzexanê berfireh bikin.
Ji bo ku carekê din dubare nebe…
Jo bo ku miletê Kurd carekê din rastê qirkirinekê nebe…
Ji bo ku nifşên pêşedemê û mirovahîyê derbarê kiryarên dijê mirovahîyê da hişyar bin.
Divê Hefsa Diyarbekir a 5 Nolî bi beşdarîya mexdur û zindanîyên wê derê wek muzexane bê dîzayn kirin.
Jibo ve yekê dikare nimune û tecrubeyên welatên din sud bê girtin.
Kampên Nazîyan di vê warê da nimuneyên balkêş in.
Emna Sor ya Silêmanîyê divê wek model were qebûl kirin.
Di civîna 27.10.2024 an de, ku li Diyarbekirê bi Midûrê Giştî yê Wezareta Çandê û endamên komîsyona peywendîdar re hat lidarxistin, me wekî komîsyona Girtîgeha 5 Nolîyê nêrîn û pêşniyarên xwe yên derbarê veguherandina girtîgehê bo muzeyekê de bi devkî anîbûn ziman. Herwiha heyeta wan, ji me raporek nivîskî jî xwestibûn. Me rapora xwe amade kir û ji bo gihandina komîsyona peywendîdar, şand. Lê heta niha ji ber pêşniyarên me yên di raporê de, ti bersivek nehatiye dayîn. Ji bo raya giştî li ser vê mijarê agahdar bibe, em vê raporê bi çapemeniyê re parve dikin.
Bi vê mebestê em bangê raya giştî, hemî hiquqnas, aştîxwaz û mirovhezan dikin ku di vê mijarê da baldar bin, xwedî li daxwaza me ya rewa derkevin û piştgirîyê bikin daku 5 Nolî bibe Muzexaneya Hafizayê. Em spasîyên xwe ji bo piştgirî û keda hemû sazî û dezgehên sivîl re, ji kesayetên alaqadar re pêşkêş dikin. Spas ji bo beşdarbûn û keda we.
Em cardin di 42 min ya salvegera berxwedana 5 îlonê 1983 an de di şexsê Mehmet Hayri DURMUŞ, Necmettin BÜYÜKKAYA, Kemal PİR, Yılmaz DEMİR, Remzi AYTÜRK, Cemal ARAT, Eşref TURSUN, Medet ÖZBADEM, Bedi TAN, Orhan KESKİN û kesên me navê wan nenivisîye, em hemû şehîdên zîndana 5 Nolîyê bi rêzdarî bibîr tinin. Cardin spas ji bo beşdarîya we.
05.09.2025
GRÛBA ÎNSÎYATÎFA MUZEYA HAFİZAYÊ YA ZÎNDANA 5 NOLÎ YÊ
______________________________________
DİYARBAKIR 5 NOLU CEZAEVİ HAFIZA MÜZESİ GİRİŞİM GRUBU’NUN DİYARBAKIR’DAKİ ETKİNLİĞİ
5 Nolu Cezaevi Hafıza Müzesi Girişim Grubu, 05.09.2025 tarihinde, eski Diyarbakır Cezaevi binası önünde, bir basın toplantısı düzenledi.
Girişim grubunun üyesi ve Kürdistan Yurtseverler Partisi (PWK) Genel Başkan Yardımcısı Mehmet Can Azbay girişimin açıklamasını Kürtçe ve yine girişim grubunun üyesi, Kürt siyasetçi Paşa Akdoğan da Türkçe olarak okudular.
Bu etkinliğe PWK ve diğer Kürdistani partilerin temsilcileri ile birlikte çok sayıda Kürt siyasetçi ve aydın katıldı.
05.09.2025
Kürdistan Yurtseverler Partisi (PWK) Basın Bürosu
……………………………………………
Diyarbekir 5 nolu zindanı geçmişimizin bir parçasıdır
5 Nolu zindanı hafıza müzesine dönüştürmeli.
5 nolu zindanı Kürd halkının yakın tarihinde çok önemli bir süreçtir. Yirminci yüzyıllının son çeyreğinde 5 nolu zindanı Kürd halkı açısında var olma ile yok olma meydanına dönüştü. 12 Eylül Faşist cuntasının, Kürd halkının özgürlük davasını boğmayı hedefleyerek 5 nolu zindanını bir laboratuvar gibi kullandılar. Kürd halkının mücadeleci evlatları ise, bu alanı faşist güçlerinin baskı ve zülüm politikalarına direniş ve değerlerle cevap verdiler.
Bizler, yıllardır Diyarbakır 5 nolu zindanın boşaltılıp müzeye dönüştürülmesi talebinin önem ve anlamını kamuoyuyla paylaşmaktayız. Bu çağrı ve çabaların sonucu olarak yetkililer 5 nolu’nun boşaltılması kararını aldı ancak topluma bir yol haritası sunulmadı. Dolaysıyla Hükümetin ne tür bir projeye sahip olduğunu ve ne yapmak istediğini tam olarak bilmiyoruz. İşte bu sebeplerden ötürü biz de Diyarbakır 5 nolu zindanının geleceği konusunda karar sahibi olmak istiyoruz.
5 nolu zindanı yüzbinlerce insanın yaşamında çok etkili ve acılı olduğundan ötürü bizler o kapkaranlık günlerin hem tanığı hem de mücadele eden TARAFIYIZ! O günlerin acıları, yaraları ve travmaları, bizim yaşamımızda, toplum ve ailelerimizin yaşamında ciddi tahribatlara ve kırılmalara yol açmıştır. Hala o zindanın içerisinde sessimiz, çığlık ve haykırışlarımız yankılanmaktadır. Bizler gayet iyi biliyoruz ki Devlet Kürd sorununu yok etmeyi varsayarak, 5 nolu zindanını bir laboratuvara dönüştürmüştür. Bizim gördüğümüz zülüm ve işkencelerin şahsi nedenlerden dolayı olmadığını aksine hedeflenen bir stratejinin sonucu olarak yapıldığını ve kürd sorununun «sonsuzluğa» gömülmeyi amaçlandığının farkındaydık.
Bizler haksızlığa uğrayan, işkence gören, bedel ödeyen ve mağdur olan toplumsal kesimlerinin oluşturduğu TARAFIZ. Kürd ve Türk politik tutsakları, farklı etnik kimliğe sahip insanlar, aşiret reisleri, parlementerler, iş insanları ve sıradan insanların kitlesel bir şekilde tutulduğu bu cezaevinde, onlarca arkadaşlarımız öldürüldü, yüzlercesi sakat bırakıldı, binlercesi psikolojik rahatsızlıklarla ömürlerinin sonuna dek yaşamları alt üst oldu. İşte bu nedenlerden dolayı diyoruz ki bu işkencehanenin dizayn edilmesi ve düzenlenmesi bu gerçekler ışığında yürütülmelidir. O süreçleri en iyi bilen, yaşayan ve hafızada diri tutan bizleriz!
Bu işkenceler, devletin stratejik ve sistematik bir şekilde yürürlüğe koyduğu politikanın bir sonucu olarak bize yapıldı, yaşam güzergahımız alt üst edildi. Dolaysıya işkence eden ve suçlu olan taraf devlet ve görevlendirdiği sormlularıdır. Bu sebeble diyoruz ki devletin bize karşı özür dileme, mağduriyetleri telafi etme yönünde somut politikalar geliştirmeli ve o süreçle ilgili arşivler kamuoyuyla paylaşmalıdır. Gerçek bir sorşturmanın yürütülmesi için mevcut tüm bariyerler kaldırılmalıdır. Biz kamuoyunun açık desteği eşliğinde hep birlikte Tarihsel ve toplumsal bir hafızanın oluşturulması için, 5 nolunun işkence hafızasını diri tutmak için, tecrübe ve yaşadıklarımızı gelecek kuşaklarla paylaşmak için tıpkı 5 Eylül 1983 ve 3 Ocak1984 direniş ruhu ve dayanışma tavırlarıyla birlikte hareket ettiğimizi haykırıyoruz!
Özet olarak diyoruz ki, Diyarbakır zindanı 1981 ve 1984 yılları arasındaki koşul ve ortamını yansıtacak şekilde işkence ve zülüm uygulamalarını o günün şartlarına parelel yeniden dizayn edilmelidir. Arkadaşların öneri ve talepleri doğrultusunda o sürecin fiziki yapısının, atmosferinin canlandırılması ve bu işkence çeşitleri ve tekniklerinin kamuoyuna sunumu konusunda ciddi tavırlar geliştirilmelidir. Koridorlardaki ırkcı metin-slogan ve yazılarının, pencere camlarına, koğuşların tavanına yapılan bayrak, portre ve resimlerin o sürece parelel yansıtılması. Hastahane, mahkeme ve ailelerle yapılan görüşme (ziyaret) yerine gidiş ve gelişlerin aslına uygun sözlü anlatımlarla yansıtılması, toplu kitap okuma ve ırkçı marşlar eşliğinde yapılan bütün işkencelerinin yansıtılması. Her koğuşta kalanların isim listesi, öldürülen kişilerin fotograf ve isim listesi, sakat kalanların tespit edilmesi ve ortaklaşacak öneriler ışığında işkence müzesinin çercevesini belirleyip dizayn edilmelidir.
Bu insanlık suçunun tekrarlanmaması için; Kürd halkının bir daha bu katliamlarla karşılaşması için; Gelecek kuşakların insanlığa karşı işlenmiş suçlar konusunda daha duyarlı olunması için; sürecin mağdur ve tutsaklarının katılımı ve katkılarının devamı ile birlikte 5 Nolu bir hafıza müzesi gibi dizayn edilmelidir. Dünya’daki benzer örnekler dikkate alınıp ilgili ülkelerin tecrübelerinden yararlanılmalıdır. Nazi kampları ve diğer ülkelerdeki benzer uygulamalar dikkate alınıp değerlendirmelidır. SÜLEYMANİYE’deki EMNA SOR zindanı referans ve model olarak öneriyoruz. Bu önerinin değerlendirilip kabul göreceğini ummuyoruz.
Değerli basın çalışanları ve katılımcılar,
Kültür Bakanlığı Genel Müdürü ve ilgili komisyon üyelerinin 27/10/2024 tarihinde Diyarbakır’da bizim 5 nolu cezaevi komisyonunun da katıldığı toplantıda müze yapılması ile ilgili görüş ve düşüncelerimizi şifaen belirtmekle birlikte, bizden yazılı olarak bir rapor da talep ettiler. Biz raporumuzu hazırlayıp ilgili komisyona ulaştırılmak üzere illettik. Ancak bugüne değin raporda müze için yaptığımız öneriler hakkında bir dönüş olmadı. Kamuoyunun bilgilenmesi amacıyla bu raporumuzu basınla paylaşıyoruz.
Bu vesileyle bir kez daha kamuoyuna çağrıda bulunuyoruz, bütün hak ve hukuk savuncularını, barış ve insan hakları taraftarlarını, işkence ve barbarlık karşıtı herkesi bu doğal taleplerimize destek verip dayanışma içinde hep birlikte 5 noluyu Toplumsal hafıza müzesine dönüştürelim diyoruz. Şimdiye kadar cezaevinin müze olması yönünde katkı sunan, destekleyen ve çaba sarf eden sivil kurum, kuruluş ve şahsiyetlere teşekkürlerimizi iletiyoruz.
Bir kez daha, 5 Eylül 1983 direnişinin 42. Yıldönümünde 5 Nolu Zindan şehitlerini; Mehmet Hayri DURMUŞ, Necmettin BÜYÜKKAYA, Kemal PİR, Yılmaz DEMİR, Remzi AYTÜRK, Cemal ARAT, Eşref TURSUN, Medet ÖZBADEM, Bedi TAN, Orhan KESKİN ve adını burada yazmadığımız tüm arkadaşların şahsında tüm zindan şehitlerini saygıyla anıyoruz. Tekrardan katılım ve desteğiniz için teşekkürler.
05.09.2025
DİYARBAKIR 5 NOLU CEZAEVİ HAFIZA MÜZESİ İNSİYATİF GRUBU
