Ji Împaratoriya Xaltanî ber bi Sînorên Şingalê ve: Maskeya Dîroka Fermî û Heqîqeta Îlmê Sîngê

Rastî Çiqasî Tahl Be Jî, Ew Navekî Xwedê Ye: Gotarek kuWê Dilê Gelek Zanyar û Lêkolîneran Biêşîne

“Ez bawerim ev gotara min jî wê dilê gelek zaniyar û lêkolîneran biêşîn e, lê rastî çiqasî tahl be jî , ew navekîXwedê ye“
— Kemal Tolan

Pêşpênas
Dîroka piralî û kevnar a Mezopotamyayê sedsal in di bin siyapênase û sînorên pergalên serdest de tê nivîsandin. Di nav vêdîrokê de, rûpela herî zêde hatiye veşartin, şewitandin û berevajîkirin, bêguman dîroka Kurdên Êzdî ye. Pergalêndesthilatdar, çi împaratoriyên dînî yên serdema navîn bin û çijî netewe-dewletên nûjen bin, her tim hewl dane kunasnameya Êzdîyan tenê wekî “komeke dînî ya piçûk” an jî”rêbazeke îslamî ya heretîk (ji rê derketî)” nîşan bidin. Armanca vê siyaseta sîstematîk, qutkirina Êzdîyan a ji kokawan a şaristanî û axa wan a dîrokî ye. Lê belê, gava mirov guhdide “Îlmê Sîngê” yê oldarên Êzdîyan û zargotina wan a pîroz, rastiyeke pir mezintir dertê holê: Êzdî, mîrasgirên rasterast ênşaristaniyeke pir kevnar a herêmê ne ku di dîrokê de wekî“Welatê Xaltan” (Xaltanî/Ûrartû) dihat naskirin û sînorênwê ji Gola Wanê heta Deşta Xerzanê dirêj bibû.

1. Stratejiya Biçûkkirina Ax û Dîrokê: Çima Rastî TêVeşartin?

Sedema serekî ya ku pergalên serdest koka Êzdîyan a kevnardi pirtûkên dîroka fermî de vedişêrin, stratejiyeke ramyarî û xwedîtiya li ser axê ye. Heger akademî û pergal qebûl bikin kucivaka Êzdî neviyên Xaltiyên (Ûrartûyên) kevnar in, wê demêmafê wan ê dîrokî û xwedîtiya wan a li ser axaMezopotamyaya Joreyn bi fermî tê sepandin.

Nexşe: Sînorên herêmî û navenda Împaratoriya Kevn yaXaltanî (Ûrartû) ku dilê wê Gola Wanê ye. Ev xet bi serçiyayên Bedlîs û Sasûnê re rasterast dadekeve Deşta Xerzanê. Li gorî zargotina rûhanî û ilmê sîngê yê oldarên Êzîdiyan, everdnîgarî sînorê herî kevnar û resen ê “Welatê Xaltan” e ku di Qewlê Pîrê Sîba de wekî “Xaltî bûm, û zana bûm… Ji Ariya miletê xas bûm“ tê pênasekirin.

Ji bo rêgirtina li vî mafî, du rêbaz hatin bikaranîn:

• Pênaseya Heretîk û Sînorê Sedsala 12’an: Ji bo ku olêÊzdîtiyê ji rûmeta wê ya kevnar û serbixwe tazî bikin, ewtenê wekî tevgereke siyasî-olî ya sedsala 12’an a di bin sîbata Şêx Adî de hat nîşandan. Bi vî rengî koka wê yahezar salan a beriya Îsa hat binaxkirin.

• Siyaseta “Kêmarkirinê” (Minorization): Bi rêya fermanû komkujiyên sîstematîk (74 ferman), nifûsa vî gelî li seraxa bav û kalan hat kêmkirin û di qada akademîk de ewtenê wekî “komeke piçûk a sînordar” dan naskirin, dakudaxwazên wan ên dîrokî bêbandor bibin.

2. Heqîqeta li ser Sersinga Rûhaniyan: Şêx Adî ne Destpêke, Nûker e

Dîroka ku di arşîvên qesran de bi pênûsa şerker û mîran hatiyenivîsandin pûç e; ji ber ku hafizeya rastîn a Mezopotamyayê di singê rûhanî, pîr û feqîrên Êzdîyan de ye. Li gorî zanyariyaoldarên Êzdîyan ên kevnar, felsefeya Êzdîtiyê û navên pîrozxwedî kokeke pir kûr û îlahî ne ku gelekî beriya sedsala 12’an jî li ser vê axê hebûn. Wekî ku zanyarê rûhanî Feqîr Elî Cirdodiyar dike:

“Navê Adî gelekî kevnar û ji berê ve ye.
Ezdaniyên kevn gotine îlahiyê Adî heye
Îlahî Adî Melekê rojperestiyê bûye.

Wê gavê Îlahî Sin yê bi navê melik Şîxisin,
Îlahî Şems yê bi navê melik Şêsîms û
Îlahî Adî bi navê Şêx Adî bûye .

Ew tev jî îlahiyên miletê Ezdanî bûne.
Ew navê Adî yê kevn, hatiye ser Şêx Adî ye
Û Şêx Adî bi karê xêrê, ew nava nû kiriye“

Ev îlmê zindî bi awayekî bêguman îspat dike ku Şêx Adî ne avakerê dînê nû ye, lê nûker û parêzvanê mîrateya pîroz a miletê Ezdanî û îlahiyên kevnar e.

3. Belgeya Herî Mezin a Erdnîgariyê: Qewlê Pîrê Sîba

Koka navê “Xaltî/Xaltanî” rasterast digihêje ÎmparatoriyaÛrartûyê ku navê wan ê eslî Xaltî û xwedawendê wan ê herîberz Xalda (Xweda/Êzda) bû. Navenda vê împaratoriyê Gola Wanê bû û sînorên wê di ser çiyayên Bedlîs û Sasûnê redadeket Deşta Xerzanê.

Ev sînorê erdnîgariyî yê berfireh ne tenê di nexşeyênarkeolojîk de, di nava herî pîroz a qewlên Êzdîyan de wekînasnameyeke rûhanî hatiye mor kirin. Di Qewlê Pîrê Sîba de ev heqîqet bi vî rengî tê strandin:

“Rojêkê ez hebûm,
Ji erdekî xewle bûm,
Ji ax û av û agir û ba peyda bûm.

Xaltî bûm, û zana bûm,
Xwedêparêz bûm û mêrxas bûm,
Ji Ariya miletê xas bûm.“

Ev malikên zêrîn wekî qebûlnameyeke dîrokî ne. Ew îspatdikin ku Êzdî ne komeke bê xak û bê kok in; ew neviyênrasterast ên miletê Xaltî û Ariyan ne ku hafizeya xwe di sersînga rihaniyan re gihandine roja me.

Encam

Îro, her çendî sînorên netewe-dewletan ên nûjen (Tirkiye, Iraq, Sûriye) herêmên Welatê Xaltan (Wan, Bedlîs, Sasûn, Xerzan) û navendên mîna Şingal û Lalişê ji hev qut kiribe jî, planatunekirina hafizeyê bi ser neketiye. Xebatên serbixwe yên kuxwe dispêrin qewl û zargotina devkî, maskeya dîroka fermîdiçirînin. Êzdî berdewamiya şaristaniyeke xwedî xak, felsefe û rûmet in ku kokên wan di kûrahiya axa Mezopotamyayê de çikandî ne.

Çavkanî :

1. Çavkaniyên Bingehîn ên Zargotinî û Rûhanî (ÎlmêSîngê)

• Gotinên Feqîr Elî Cirdo: Zanyariya rûhanî ya li serkevnariya navê Îlahî Adî, Îlahî Şems, Îlahî Sin û miletêEzdanî.

• Qewlê Pîrê Sîba: Berhema zargotinî ya pîroz kunasnameya fîlolojîk û dîrokî ya “Xaltîbûn“ û “MiletêAriya” îspat dike.

2. Berhemên Lêkolînî yên Mamoste Kemal Tolan

• Tolan, Kemal (2021). Danasîna Dîroka Welatê Xaltan û Zoro Axayê Êzdîyê Xaltî, Stenbol: Weşanên NA. (ISBN: 978-625-7085-32-8) [1].

• Tolan, Kemal (2024). Dîroka Xendeqiyên Şimzî jiXaltaniyê Heta Almanyayê, Stenbol: Weşanên NA [1].

• Tolan, Kemal. “Nav û Dengê Xaltaniyê di Dîroka Kevnar û Nû de Nasbikin”, Portala Netewe (Netewe.com).

3. Çavkaniyên Fîlolojîk û Arkeolojîk ên li ser Xaltiyan(Ûrartû)

• Lêkolînên li ser Dewleta Ûrartûyê: Çavkaniyên li serziman û baweriya kevnar ku piştrast dikin navê eslî yêÛrartûyan “Xaltî/Xaltanî” ye û xwedawendê wan ê herîmezin “Xalda” (Haldi) bûye.

• Têkiliya Fîlolojîk: Lêkolînên li ser kokên peyvên Xalda, Êzda û Xweda yên di zimanên proto-kurdî û baweriyaÊzdîtiyê de.

4. Çavkaniyên Erdnîgarî û Akademîk ên Giştî

• Nexşeyên Împaratoriya Ûrartûyê (Sedsala 9-6 B.Z.):Nexşeyên erdnîgariyî yên ku sînorên ji Gola Wanê(Tûşpa) heta çiyayên Sasûnê û Deşta Xerzanê (Batman-Sêrt) nîşan didin.

• Arşîvên Akademîk: Çavkaniyên mîna EncyclopædiaBritannica û lêkolînên dîrokî yên serbixwe ku nîşan didindînê Êzdîtiyê xwedî kokên Mezopotamî û Îranî yênberiya Îslamê ye.