Kemal TOLAN
Di nav gerok û mîsyoneran de, kesên wekî George Percy Badger jî hene ku, agahiyên girîng û rast derbarê Êzdiyan de pêşkêş kirine.
Êzdîyatî û Êzdî di nivîsên George Percy Badger de: Nêrîn û rastî
Di sedsala 19emîn de, gelek gerok û mîsyonerên Ewropî hewldan ku civak û baweriyên Rojhilatê Navîn nas bikin. Yek jiwan kesan George Percy Badger bû, mîsyonerê inglîz ku bi pirtûka wî The Nestorians and their Rituals (1852) tê zanîn. Di vê pirtûkê de, Badger ne tenê li ser Nestûriyan, lê di hemandemê de li ser Êzdiyan jî agahiyên girîng pêşkêş dike.
Badger di navbera salên 1842–1844 de li Mosul û herêmên wêderdorê maye, û paşê jî demekê li gundên Êzdiyan derbaskiriye. Ev têkiliya rastîn bi civaka herêmê re, wî şert pêk anîku bi şahitîya xwe jiyana Êzdiyan qeyd bike. Lêbelê, divê bêzanîn ku nêrîna wî ne bêalî bû; ew bi çavê mîsyonerî û bi çarçoveya Xiristiyanî lê dinirxîne.
Rêxistina civakî û nasnameya Êzdiyan
Li gorî Badger, Êzdiyan komek olî ne ku rêxistina civakî yataybet hene. Ew diyar dike ku civaka wan li ser bingehêrêbertiya olî hatiye avakirin û kesên mîna Şêx û serokên dinrolên bingehîn dilîzin.
Her wiha, Badger amaje dike ku Êzdiyan xwe wek miletêk bi nasnameya taybet dibînin û zimanê wan jî kurdî ye. Evtêgihiştin nîşan dide ku Êzdîtiyê ne tenê dîn e, lê di hemandemê de nasnameyek çandî û civakî ye ku jiyana rojane yacivakê jî tê de asêkirin.
Rîtûel û jiyana olî
Di nivîsên Badger de, rîtûelên Êzdiyan bi baldarî hatineşirovekirin. Ew dibêje ku qewl û stranên pîroz — ku bi awayekî devkî ji nifşan ber bi nifşan têne parastin — rolêgirîng dilîzin. Qewal, ku stranbêjên olî ne, di rîtûelan de cihêsereke hene.
Her wiha, cejn û zîyarêt wek beşên girîng ên jiyana olî hatinenîşandan. Badger têbînî dike ku di hin rîtûelan de, xwezayîyên wek roj, agir û av wek sembolên pîroz hatine qebûlkirin.
Tawûsî Melek – navenda baweriyê
Di baweriyên Êzdiyan de, Tawûsî Melek kesayeta bingehîn e. Li gorî têgihiştina Êzdî, ew serokê heft milyaketan e û ji aliyêXwedê ve hatiye erkirin ku cîhanê rêve bibe.
Tawûsî Melek di vê nêrînê de wek meleke ronahî û başî têqebûlkirin. Ev tiştek e ku pir caran ji aliyê kesên derveyî vebaş ne hatiye têgihiştin. Badger jî di nivîsên xwe de amajedike ku şîroveyên derveyî carinan nikarin rastiya vê baweriyêbi temamî veguherînin.
Qurban û Îda Qurbanê di Êzdîtiyê de
Badger qurban kirin wek beşek ji rîtûelên civakî nîşan dide û dibêje ku di hin cejnan de heywan tên qurban kirin. Lêbelê, li gorî têgihiştina rast a Êzdî, qurban kirin wateyek taybet heye.
Qurban bi taybetî bi Îda Qurbanê ve girêdayî ye. Di vê cejnêde:
Her wiha, hêjî (xwarin) ji bo miriyên malbatê jî tê derxistin, ku ev jî beşek ji rîtûelê ye. Ji ber vê yekê, qurbani di Êzdîtiyêde ne tiştekî giştî ye, lê rîtûalek pîroz e ku bi cejn û rêsman vegirêdayî ye.
Nîqaşa nêrîna Badger
Her çend Badger yek ji pêşîn nivîskarên Ewropî bû ku li serÊzdiyan nivîsî, divê nivîsên wî bi hişyariyê bên xwendin. Ewmîsyonerek bû û bi çarçoveya baweriya xwe dinirxîne. Ji bervê yekê, hin şîroveyên wî bi çarçoveya “baş û xerab” hatineavakirin.
Lê di heman demê de, nivîsên wî ji bo xwendina dîrokî û zanistî hîn jî girîng in, bi şert ku bi nêrînek balanse û rexnegirane bên bikaranîn.
Encam
Di encamê de, li gorî Badger, Êzdiyan civakek olî ne ku:
Lê li gorî têgihiştina rast a Êzdî:
Nivîskar û lêkolînerên Êzdîtiyê Kemal Tolan
Têbinî:
Min bixwe nikarîbû naveroka pirtûka Badger, George Percy bixwînim û wergerînim!
Tevaya gotarê bi alîkariya hişê zîrek(KI) hatiye amdekirin.
Cavkanî (Bibliography / Referansên temam):
Primary sources (Çavkaniyên bingehîn)
Secondary / contextual sources (Çavkaniyên alîkar)
