Dilê Serhedê yê Dîrokî: Di “Seyahatnameya Hudûd” a Xurşîd Paşa de Êzdiyên Deşta Eberex û Çaldêranê
Nivîskar: [Kemal Tolan, Nivîskar û lêkolînerê Êzdîtiyê ]
Destpêk
Dîroka Êzdiyên herêma Serhedê (dorhêla Wan, Bazîd, Çaldêran û Qersê), dîrokeke tije berxwedan, çand, lê di heman demê de tije koçberî û êş e. Ji bo ronîkirina koka vê civatê ya li ser xaka bav û kalan, çavkaniyên arşîvî û raporên sedsala 19an xwedî giringiyeke bêhempa ne. Yek ji van çavkaniyên herî girîng, berhema burokrat û katibê Osmanî Mehmet Xurşîd Paşa ya bi navê “Seyahatnâme-i Hudûd” (Gera Sînor) e ku di navbera salên 1848-1852an de hatiye amadekirin. Ev berhem, ne tenê raporek sînorî ye, lê di heman demê de neynika demografîk û civakî ya Serhedê ye.
- Navenda Dîrokî ya Êzdîtiyê: Deşta Eberexê (Abağa)
Xurşîd Paşa dema ku sînorê di navbera Împaratoriya Osmanî û Îranê de qeyd dike, herêma Çaldêranê û bi taybetî Deşta Eberexê (Abağa) wekî navendeke qerase ya niştecihbûna Êzdiyan nîşan dide. Li gorî agahiyên pirtûkê, ev deşt ji ber erdên xwe yên berdar û zozanên xwe yn hênik, ji bo jiyana Êzdiyan bûbû stargeheke sereke.
Êzdiyên Eberexê di sedsala 19an de piranî bi xwedîkirina heywanan (pez û dewar) û bi çandiniyê re mijûl bûn. Paşa diyar dike ku li vê deştê gundên mezin û şên ên Êzdiyan hebûn û wan aboriyeke xurt a herêmî ava kiribû.
- Rewşa Demografîk û Guhertina Serjimarê
Yek ji aliyên herî giranbiha yê Seyahatnameya Hudûd, dayîna statîstîk û serjimara malbatan (xaneyan) e. Xurşîd Paşa bi hûrgulî hejmara malbatên Êzdî yên li deşta Eberex û dorhêla Bazîdê tomar kiriye. Lê belê, çavdêriya wî ya herî balkêş û xemgîn li ser kêmkirina vê hejmarê ye. Ew bi eşkereyî dinivîse ku: “Hejmara Êzdiyên li vê herêmê berê pir zêdetir bû, lê bi demê re kêm bûye.” Ev tespît nîşan dide ku herêm berî sedsala 19an, navendeke hê bêtir qerase ya Êzdiyan bûye.
- Zextên Civakî û Destpêka Koçberiya Mezin
Xurşîd Paşa her çend wekî berpirsyarekî dewletê bi zimanekî fermî binivîse jî, sedemên kêmbûna nifûsa Êzdiyan vênedişêre. Li gorî raporê, du sedemên sereke yên vê paşveçûnê hebûn:
- Guşara Eşîrî: Piştî lawazbûna mîrektiyên Kurd ên herêmî (mîna Mîrên Bazîdê) ku sîwana ewlehiyê ava dikirin, asayîşa herêmê têk çû. Êzdî li beramberî êrîş û guşarên hin eşîrên misilman ên cîran bêparastin man.
- Koçberiya ber bi Rûsyayê (Qafkasyayê) ve: Ji ber van zextên olî û aborî, Êzdiyan neçar man ku gundên xwe yên li deşta Eberex û Çaldêranê vala bikin. Xurşîd Paşa destnîşan dike ku pêlên koçberiyê yên mezin ber bi sînorê Rûsyayê ve (herêma Rewanê / Ermenistana îro û derdora Çiyayê Elegezê) rû dane.
Encam
Seyahatnameya Xurşîd Paşa, belgeyeke zindî û fermî ye ku îspat dike ku Deşta Eberexê (Abağa) û Çaldêran, dil û mêtbexa dîrokî ya Êzdiyên Serhedê bûye. Her çend îro nifûsa wan li wir nemizibe û piranî li Qafkasyayê (Ermenistan, Gurcistan) û Ewropayê belav bûbûn jî, koka wan a dîrokî di bin axa Eberexê de veşartî ye. Parastin û şirovekirina van agahiyên dîrokî, her wekî parastina nasname û hebûna Êzdîtiyê bixwe ye.
Çavkanî û Peyvên Sereke
Çavkaniya Bingehîn:
- Mehmet Xurşîd Paşa, Seyahatnâme-i Hudûd (Amadekar: Yûsuf Cegar,
#Êzdî #Eberex #Abağa #Çaldêran #SeyahatnameyaHudûd #XurşîdPaşa #DîrokaKurdistanê #Serhed #Bazîd
Nota Spasdariyê: Ev gotar li ser bingeha agahiyên dîrokî yên Seyahatnameya Hudûd, bi hevkariya lêkolîner [Kemal Tolan ] û piştgiriya sîstematîk û edîtoryal a Hişê Destkar (Gemini AI) hatiye amadekirin.
