Di Nav Kurdên Anatoliya Navîn de Kevneşopiya ”Kirîvatî”
Kevneşopiya kirîvatî cureyekî xismtiya vîrtûel e, ku ji Kurdistanê derbasî Kurdên Anadoliyê bûye; û bi taybetî di nav civakên Misilman, Suryanî, Êzîdî û Cihû de tê dîtin. Di merasîmên sinetkirinê de, kesê zarok di dema prosedurê de digire, piştgiriya giyanî peyda dike û lêçûnên sinetkirinê dide jê re “kirîv” tê gotin.
Çend taybetmendiyên kevneşopiya ”kirîvatiyê”: Xizmtiyeke Vîrtûel e: Ew girêdanek civakî ye ku di navbera malbatan de li ser bingeha “dostaniya pêxember” an biratiya baweriyê, bêyî têkiliyên xwînê tê damezrandin. Kirîv ew e berpirsiyariya zarokê sinetkirî parve dike û piştgiriya hevbeş di navbera malbatan de xurt dike. Ew bi taybetî li herêmên Rojhilat û Başûrê Rojhilatê Anatoliyê, di nav civakên Tirk, Kurd, Ereb, Suryanî û Êzîdîya de belav e. Têkiliya kirîvtî du malbata bi heva girêdide. Ev kevneşopî ne tenê rêûresmek merasîma sinetkirinê ye, lê saziyeke civakî ya kûr e ku hevgirtina civakî û têkiliyên xizmtiyê, dostaniyê temsîl dike û têra xwe xurt e ku dijminatiyên xwînê bi dawî bike.
Hemû bûyerên folklorî xalên girîng in di avakirina dîrokî ya giyanê gelêrî de. Ji ber vê yekê, her bûyerek folklorî tevgerînek psîko-civakî ya komek taybetî ya mirovan di demeke û cîhekî diyarkirî de, di bin şert û mercên jiyanê yên diyarkirî de ye. Her çend ev tevger di destpêkê de tiştek diyarkirî hedef girtibe jî, hêdî hêdî wateya xwe ya fonksiyonel winda kiriye û bi bûyîna kevneşopiyeke di bîr û adetên gelêrî de berdewam dike. Folklor ne tenê jiyana gel e, lê di heman demê de zanista ramanê ye ku wê jiyanê rêberî û rêve dibe. Qada lêgerîn û lêkolînên folklorê rastiya gel e. Gel ne hebûnek e ku li gorî ramanên siyasî wateyê diguhere, ne jî têgeheke abstrakt e ku ji bo spekulasyonên felsefî (têgihîştin) guncan e. Gel rastiyek e ku tevger û taybetmendiyên wê tenê em dikarin bi lêkolîn û lêpirsînek dirêj û sebir diyar bikin. Gel çavkaniya hemî zanîn û çalakiyên ku di bin navê çandê de hatine kom kirin pêk tîne. Qanûnên ku têkiliyên di navbera kesan de rêk dixin carinan têrê nakin û nikarin hewcedariyan bicîh bînin. Di vê rewşê de, adet, kevneşopî û pratîk derdikevin holê. Yek ji van kevneşopiyan “kirvelik” (kirîvatî) ye. Ji bo kesên ku li hin herêmên welatê me dijîn jî girîngiya kirîvatî yê pirr mezin e. Bi taybetî li Rojhilat û Başûrê Rojhilatê Anadoluyê (bakurî Kurdistanê), saziya ”kirîvatî”ye li kêleka sinetkirinê heye. ”Kirîvatî” wekî ”kesê ku dest an milê zarokê sinetkirî digire û mafê bav/ekî li ser zarok jî heye” tê pênasekirin; kirîvatî wekî “navê ku ji xizmtiya virtual (texmînkirî/şopandî) re tê dayîn ku di navbera du komên/ malbatan de dema ku mezinê malbatê yên din bar û lêçûnên/mesrefê merasîma sinnetkirina zarokekî kur/law digire ser xwe” tê pênasekirin.
Ji van pênaseyan diyar e ku peyva “kirîv” an jî “kirîvatî”ye erkên qanûnî, civakî û aborî hildigire. Tewra bêyî xizmek xwînê jî, kesê ku dibe kirîv ji xizmên xwînê yên wekî ap û apên dayikê bêhtir xizmekî nêzîktir ê zarokê sinnetkirî tê hesibandin. Ew ne tenê ji bo zarok, lê ji bo tevahiya malbatê dibin xizmekî rêzdar. Sinnetkirin çend rojan dom dike, lê kirîvatî tevahiya jiyanê dom dike. Ji ber vê yekê, mêvandar kesê ku ew dixwazin nêzîkî wî bibin wekî xizmekî wekî kirîvê xwe hildibijêre. Ev hilbijartin li ser bingeha prensîba “avakirina têkiliyeke bi malbateke bi statuya wekhev an bilindtir” tê kirin. Bi vî rengî, torên civakî yên malbatan berfireh dibin. Li gorî lêgerînêran, kirîvatî wekî saziyek civakî, ji Deryayê Xezarê heta Îskenderûnê a Suriyê û ji Tebrîz û Urumiye bigire heya rojhilatê Sêwasê belav bûye. Li derveyî vê erdnîgariyê, peyva “kirîv” bi peyvên wekî “çêtirîn mirov” (cihên rojavayê anadoliyê navîn), ”bavê sinetkirî” (li rojava Tirkiyê di nav Yörük û Oğûzan de),” “xerîb (xizm)” (Mêrdîn, li herêma Gerzan) hatiye guhertin. Derbarê bingehê û bikaranîna peyva “kirîve” de, lêkolîner û civaknas agahiyên jêrîn didin û pêşniyar dikin ku ev peyv ji Farisî “Kirov” tê, û loma dibên ji farisî derbasî Tirkî û Kurdî bûye. Di rastî de: kîr, krîv, kîrov, kîvra kîrve, kuvre di farisî de tu wateya organa zayendî ya mêr nîne. Kurd vî navî didin penîsê. Bi farisî, tê wateya girtin, parastin. Di nav Kurdên Anadolîye de, ew ji bo kesê ku di dema sinetkirin û dawetê de wekî cîgirê zarok tevdigere tê bikar anîn. Şêweya ku ji hêla xelkê herêmî li yên Kurd ve tê bikar anîn. Şêweya ku ji hêla Kurden li Enqerê ve tê bikar anîn. Şêweya ku li gundên derdorê tê bikar anîn.
Bêguman Kurdên li Anatoliyê Navîn saziyeke bi navê “kirîvatî” (kîrvelîk) ji xwe re îcad nekirine. Wan kevneşopiyên xwe yên Kurdewarî bi xwe re birine her herêm û heta welatê ku ew koçî wan kirine. Ev ne tezeke lêkolînê ye li ser kirîvatiyê, lê belê lêgerîneke li ser kevneşopiya kirîvatiyê li nav Kurdên Anatoliya Navîn, hem di demên berê û hem jî di dema niha de, çiqas dirêj hatiye şopandin û berdewam kiriye. Ji ber ku kevneşopî bi demê re xwe diguherin an jî cihê xwe di dîrokê de digirin. Kirîvatî ne ewqas merasîmeke kevnar û kevneşopî ye, lê belê guhertoyeke deforme ya kevin û nû ye. Ez ê ya kevin li vir bi du mînakan bidim ber hev. Ji ber ku her ku her gel li herêma ku lê bicîh dibe û xwe diguhere, wate û naveroka rêûresmê jî diguhere. Berî salên 1970an, adeta kirîvatiyê xwedan aliyekî civakî bû. Ango, kirîv ji bona kurik ji berê ve ji hêla malbatê bixwe ve dihat destnîşankirin; Ev ne tenê di nav xizmên nêzîk de, lê di nav nasên kêm-naskirî de jî dihat kirin.
Kevneşopiya “kirîvatî” bi malbata “kîrve” re girêdanek xurt datîne, heta digihîje astek xizmtiyê ku nêzîk û dilsoz e. Li hin herêmên Kurdistanê û heta di nav Kurdên Elewî û Êzîdî û yên Anadoliya Navîn de jî, ew hîn jî pîroz tê hesibandin. Bêyî ku ji mijarê pir dûr bikevim, ji bo ronîkirina vê xalê, dê ji bo nifşê ciwan kêrhatî be ku behsa merasîma sinetkirina efsanewî a Memo bi tenê, kurê Qasim Axa (ku pênc keçên wî hebûn) bikin, ku li Anatoliya Navîn sê roj û sê şevan dom kir, bin def, zurna (cureyek amûra bayê) û reqsên/govendê gelêrî. Dema ku kurê Qasim Axa, Memo, dibe du salî, bavê wî merasîmek sinetkirinê plan dike ku li gorî kurê xwe yê yekane Memo be, merasîmeke ku dê li Xelikan berî ku ew mezin bibe da her daîm were axaftin. Pêşî, ew pêşniyara hevalê xwe yê nêzîk, Derwîş -ne xizmek, lê hevalek pir nêzîk- dike da ku dostaniya wan fermî bikin. Derwîş bêyî dudilî qebûl dike. Gelo Derwîş dê qet pêşniyara Qasim Axa red bike? Ew difikire, “Çima nebe kurik mîna Memo, birayê yekane yê pênc xwişkan?” Wekê kirîv hatiye hilbijartin!?.. Niha planên dawetê hatine çêkirin. Ew ê wekî sunnetkar tevbigere, di merasîma birîna penîsê de Memo di nav destên xwe de bigire. Lê kevneşopiyeke din heye ku Derwêş dizane: ew ê cilên pîrozbahiyê yên Memo ji bona sinnetê bikire. Bê guman, ev kevneşopiyek e, her kes vê dizane. Cil û berg ne bêqîmet bûn û kirîv jî hewce bû ku hin zêrên wekî diyariyek li wî bike. Yên ku rewşa darayî ya Derwêş dizanibûn, ji wî diyariyên zêde yên biha nedixwestin. Ji destpêkê ve nîqaş hatibû kirin ku ew ê pereyek zêr bidine, her kes vê dizanibû û li gorî wê tevdigeriya. Qasim Axa, ku tenê kurekî wî hebû, ne bi zêrên, lê bi girêdana, xizmtiya ku dê bi Derwêş re ava bibûya re eleqedar dibû. Ew li Xelikanê mirovekî dewlemend bû; ew ê ji bo kurê xwe çi nekira? Cil, zêr, xwarinên giran, her tişt ji bajêr bi tevahî hati bû amadekirin û niha roja diyarkirî hat. Tevahiya gund bi devkî hatibû vexwendin. Diyarî hatin, kêfxweşiyê bo anîn. Mezinên gund tembûr û bilûrê lêdixistin, xort û keçên ciwan dest bi dest di çemberê de radiwestiyan. Carinan, reqsa qamçî (tura) jî dihat lîstin. Di malbata Xelikan de, her kes xizm bû, û duel çêdibûn, herkes bi tundî bi qamçî şer dikir. Firavîn û şîv dihatin pêşkêş kirin, lê kesî nizanibû çend berx û beran hatine serjêkirin. Merasîma sinnetkirina Memo sê şevan di atmosfereke şahiyê de bi dawî bû. Qasim Axa hema bêje bilind difiriya. Ew di pêncî an şêst saliya xwe de bû, û kurê wî yê yekane di nav mêraniyê de bû; heke Qasim nefiriya, kî dê bifiriya? Diyariyan, mêvanên bi rûmet û mêvanên biyanî ruh û zindîtiyek nû li Qasim Axa zêde kirin. Memo niha kirîvê xwe yê xwedê nas dikir û nêzîkî keçên Derwêş nedibû ji ber ku ew hêdî xizmên wan bûn. Berê merasîmên sinnetkirinê bi vî rengî dihatin pîrozkirin. Wê demê, kirîvatiyê nirxeke zêde hebû. Kevneşopiya kirîvtiyê xizmtiyê bi xwe re anî; kirîv ji birayekî bilindtir bû, hem şahî û hem jî xemgînî parve dikir.
Demê nû, merasîmên sinnetkirinê û rola kirîvatî ji jestên sembolîk wêdetir nebûne. Piraniya salonên sinnetê di nav çar dîwaran de ye. Di nav Kurdên Anatoliya Navîn de, ew hinekî dişibihe merasîmek zewacê; hebûn an jî nebûna wê jî piraniya wateya xwe winda kiriye. Ew bûye celebeke temaşe û merasîmek diyariyê. Niha, bi cîhana nûjen re, ew jî li gorî herikîna dîrokê diguhere. Ji bo hin kesan, ew piştî salên heştî êdî ne kevneşopiyek bû. Nifşên nû tenê di stran, pirtûk û fîlman de wê dixwînin.
Yusuf Kaynak, Lahey, 18.03.2026
_______________________________________________________________
Orta Anadolu Kürtleri Arasında “Kirvelik” Geleneği
“Kirîvatî” geleneği, Kürdistan’dan Anadolu Kürtlerine yayılmış bir tür sanal akrabalıktır; özellikle Müslüman, Süryani, Yezidi ve Yahudi topluluklarında bulunur. Sünnet törenlerinde, işlem sırasında çocuğu tutan, manevi destek sağlayan ve sünnet masraflarını karşılayan kişiye “kirîv” denir.
“Kirîvatîi” geleneğinin bazı özellikleri: Sanal Akrabalık: Kan bağı olmaksızın, “peygamberin dostluğu sünneti” veya inanç kardeşliğine dayalı olarak aileler arasında kurulan sosyal bir bağdır. Kirîv/kirive, sünnet edilen çocuk için sorumluluğu paylaşır ve aileler arasında karşılıklı desteği güçlendirir. Özellikle Anadolu’nun doğu ve güneydoğu bölgelerinde, Türk, Kürt, Arap, Süryani ve Yezidi toplulukları arasında yaygındır. Kirîvatî/kirvelik ilişkisi iki aileyi birbirine bağlar…. Bu gelenek sadece bir sünnet ritüeli değil, toplumsal uyumu ve akrabalık, dostluk bağlarını temsil eden ve kan davalarını dahi sona erdirecek kadar güçlü derin bir toplumsal kurumdur aynı zamanda. Tüm folklor olayları, halk ruhunun tarihsel oluşumunda önemli noktalardır. Bu nedenle, her folklor olayı, belirli bir zaman ve yerde, belirli yaşam koşulları altında, belirli bir insan grubunun psikososyal bir hareketidir. Bu hareket başlangıçta belirli bir şeyi hedeflemiş olsa da, zamanla işlevsel anlamını yitirmiş ve halk hafızasında ve geleneklerinde bir gelenek olarak varlığını sürdürmüştür. Folklor sadece insanların yaşamı değil, aynı zamanda bu yaşamı yönlendiren ve yöneten düşünce bilimidir. Folklorun çalışma ve araştırma alanı, insanların gerçekliğidir. İnsanlar, siyasi fikirlere göre anlam kazanan bir varlık veya felsefi spekülasyonlara (anlayışlara) uygun soyut bir kavram değildir. İnsanlar, hareketlerini ve özelliklerini ancak uzun ve sabırlı araştırma ve incelemelerle belirleyebileceğimiz bir gerçekliktir. İnsanlar, kültür adı altında toplanan tüm bilgi ve faaliyetlerin kaynağını oluşturur. Kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen yasalar bazen yetersiz kalır ve ihtiyaçları karşılayamaz. Bu durumda, gelenekler, görenekler ve uygulamalar ortaya çıkar. Bu geleneklerden biri de “kirvelik”tir. Kürdistanın bazı bölgelerinde yaşayan insanlar için kirveliğin önemi çok büyüktür. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da (kuzey Kürdistan), kirvelik kurumu sünnetle birlikte varlığını sürdürmektedir. Kirvelik, “sünnet edilen çocuğun elini veya kolunu tutan ve çocuk üzerinde babalık hakkına sahip olan kişi” olarak tanımlanır; kirvelik ayrıca, “iki aile grubu /tanıdık arasında, dahası diğer ailenin reisi erkek çocuğun sünnet töreninin yükünü ve masraflarını üstlendiğindede ortaya çıkan sanal (varsayılan/örtülü) akrabalığa verilen isim” olarak da tanımlanır.
Bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere, “kirîvtî” veya “kirîvatî” kelimesi yasal, sosyal ve ekonomik yükümlülükler taşımaktadır. Kan bağı olmasa bile, kirve olan kişi, sünnet edilen çocuk için anne tarafından amca ve teyze gibi kan akrabalarından daha yakın bir akraba olarak kabul edilir. Sadece çocuk için değil, tüm aile için saygın bir akraba olur. Sünnet birkaç gün sürerken, kirvelik ömür boyu sürer. Bu nedenle, ev sahibi kirvelik olarak yakın olmak istediği kişiyi seçer. Bu seçim, “eşit veya daha yüksek statüdeki bir aileyle ilişki kurma” ilkesine dayanarak yapılır. Bu şekilde, ailelerin sosyal ağları genişler. Araştırmacılara göre, kirvelik, bir sosyal kurum olarak, Hazar Deniz’inden tut ta İskenderun’a/Suriye’ye ve Azerbeycan’ın Tebriz ve Urmiye’sinden Sivas’ın Koçgiri’sine kadar yayılmıştır. Bu coğrafyanın dışında, “kirve” kelimesi bir nevi ”sağdıç” (orta- batı Anadolu yerleri), “sünnetli baba” (Türkiye’deki Yörükler ve Oğuzlar arasında), “yabancı” (akraba), (Mardin, Garzan bölgesi) gibi kelimelerle yer yer değiştirilmiştir. “Kirve” kelimesinin kökeni ve kullanımıyla ilgili olarakta, araştırmacılar ve sosyologlar şu bilgileri vermekte ve bu kelimenin Farsçadan “Kirov”dan (1) geldiğini ve dolayısıyla Farsçadan Türkçeye ve Kürtçeye geçtiğini öne sürmektedirler. Aslında: Farsça’da kir, kriv, kirov, kivra kirve, kuvre erkek cinsel organın anlamına tam gelmez. Kürtler bu ismi penise verirler. Farsça’da tutmak, korumak anlamına gelir. Anadolu Kürtleri arasında, sünnet ve düğünlerde çocuk için velilik- babalık yapan kişi için kullanılır. Kürt dilinde yerel halk tarafından kullanılan biçim. Ankara’daki Kürtler tarafından kullanılan biçim. Çevre köylerde kullanılan biçim.
(1) Kirov bir Farsça bir kelime olmayıp yüzdeyüz Kürtçe kökenlidir ve ‘kîr’ kelimesinden türemiştir.
Elbette, Orta Anadolu’daki Kürtler kendileri “kirvelik” diye bir kurum icat etmediler. Onlar Kürt geleneklerini her bölgeye ve hatta göç ettikleri ülkeye beraber taşıdılar. Bu, makale kirvelik üzerine bir araştırma tezi değildir, Orta Anadolu’daki Kurtlerin kirvelik geleneğinin geçmişte ve günümüzde ne kadar süredir devam ettiğine dair bir çalışmadır. Çünkü gelenekler zamanla değişir veya tarihteki yerlerini alır. Kirvelik de çok eskidir vede geleneksel bir tören olmaktan ziyade, eskinin ve yeninin bozulmuş bir versiyonudurlar. Burada sadece iki örneği karşılaştıracağım. Çünkü her halk yerleştiği bölgede değiştikçe, ritüelin anlamı ve içeriği de değişir. 1970’lerden önce, kirvelik geleneğinin her zaman sosyal bir yönü vardı. Yani, erkek çocukların bir kirvesi zaten aile tarafından belirleniyordu; bu sadece yakın akrabalar arasında değil, çok daha az tanınan tanıdıklar arasında da uygulanıyordu.
“Sünnet” geleneği, “sünnet” ailesiyle güçlü bir bağ kurarak yakın ve sadık bir akrabalık düzeyine ulaşır. Kürdistan’ın bazı bölgelerinde ve hatta Orta Anadolu’daki Alevi ve Yezidiler arasında hala kutsal kabul edilir. Konudan çok uzaklaşmadan, bu noktayı açıklamak için, genç neslin Orta Anadolu’da üç gün üç gece süren, davullu, zurnalı (bir tür üflemeli çalgı) ve halk dansları/şarkıları eşliğinde yapılır; örnek beş kızı olan Kasım Axa’nın tek oğlu Memo’nun efsanevi sünnet töreninden bahsetmek burada faydalı olacaktır. Kasım Axa’nın oğlu Memo iki yaşına geldiğinde, babası, Memo büyüyene kadar Xelikan’da anlatılacak bir tören düzenlemek için, önce yakın arkadaşı Derviş’e -akraba değil, çok yakın bir arkadaş- arkadaşlıklarını resmileştirmeyi teklif eder. Derviş tereddüt etmeden kabul eder. Derviş, Kasım Ağa’nın evlilik teklifini reddedecek miydi? “Neden Memo gibi bir oğlan olmasın, beş kız kardeşin tek erkek kardeşi?” diye düşündü. Bir kirîv seçilmişti! Şimdi davetiye planları yapıldı. Sünnet töreninde Memo’yu kollarında tutarak sünnetçi rolünü üstlenecekti. Ama Derviş’in bildiği başka bir gelenek daha vardı: Memo’nun sünnet töreni için özel kıyafetler alacaktı. Elbette bu bir gelenekti, herkes biliyordu. Kıyafetler ucuz değildi ve kirîv ayrıca hediye olarak bazı mücevherler de takmak zorundaydı. Derviş’in maddi durumunu bilenler ondan çok pahalı hediyeler istemiyorlardı. Başından beri altın bir sikke verecekleri konuşulmuştu, herkes bunu biliyordu ve ona göre hareket ediyordu. Tek oğlu olan Kasım Ağa, mücevherlerle değil, Derviş ile kurulacak bağla, akrabalıkla ilgileniyordu. Xelikan’da zengin bir adamdı; oğlu için ne yapmazdı ki? Şehirden kıyafetler, mücevherler, ağır yemekler, her şey eksiksiz hazırlanmıştı ve artık belirlenen gün gelmişti. Bütün köy, kulaktan kulağa yayılan haberlerle davet edilmişti. Hediyeler geldi, neşe getirdiler. Köyün ileri gelenleri tef ve flüt çalıyorlardı, genç erkekler ve kadınlar el ele tutuşarak bir daire şeklinde govend durmuşlardı. Bazen kamçı (tura) dansı da yapılırdı. Xelikan ailesinde herkes akrabaydı ve düellolarda yapılırdı, herkes kırbaçlarla şiddetli bir şekilde dövüşürdü. Öğle ve akşam yemekleri servis edilirdi, ancak kaç kuzu ve koçun kesildiği bilinmiyordu. Memo’nun sünnet töreni üç gün süren bir kutlama atmosferiyle sona erdi. Kasım Ağa neredeyse uçuyordu. Elli veya altmış yaşlarındaydı ve tek oğlu da en verimli çağındaydı; Kasım uçmasaydı kim uçacaktı?… Hediyeler, seçkin konuklar ve yabancı ziyaretçiler Kasım Ağa’ya yeni bir ruh ve canlılık katmıştı. Memo artık kirîvi babası gibi tanıyordu. Derviş’in kızlarına yaklaşmıyordu çünkü artık akrabalarıydılar. Sünnet törenleri eskiden de bu şekilde kutlanırdı. O zamanlar kirîvinin değeri çok yüksekti. Kirîve geleneği aileye akrabalık getirirdi; kirve hem sevinci hem de üzüntüyü paylaşan bir erkek kardeşten üstündü.
Günümüzdeki sünnet şöleni ve kirvenin rolü sembolik jestlerin ötesine geçmez. Sünnet şenliklerin çoğu dört duvar arasında geçiyor. Orta Anadolu Kürtleri arasında, bir nevi evlilik törenini andırıyor; varlığı veya yokluğu anlamının çoğunu yitirdi. Bir tür gösteri ve takı töreni haline getirildi. Şimdiki, modern dünyayla birlikte, o da tarihin akışına göre değişiyor. Bazıları için seksenlerden sonraları artık gelenek olmaktan çıktı. Yeni nesiller, kirveliği artık şarkılarda, kitaplarda, filmlerde okuyabilir.
Yusuf Kaynak, Lahey, 18.03.2026
