Kemal TOLAN
Tawisê Melek û Mîtra: Koka Ronahiyê û Sira Ezdaîzma Resen
Di dîroka Mezopotamyayê de, rastiyên pîroz carinan di bin navên cuda de hatine veşartin. Lê belê, gava em bi çavê batinî û sira Êzdîtiyê li vê tabloyê dinêrin, em heqîqetekê dibînin ku dîroka fermî her tim hewl daye wê veşêre. Bi dîtina min, ev gotar îsbata wê yekê ye ku hemû dînên ronahiyê tîrêjên kaniya herî mezin, yanî Ezdaîzmê ne.
- Tawisê Melek: Kaniya Nûr û Afirînerê Her Du Ziddan
Di bingeha gerdûnê de du hêzên sereke hene: Ronahî û Tarîtî. Li gorî zanîna min, Tawisê Melek ne tenê nûnerê ronahiyê ye, belkî ew afirînerê her du ziddan (ronahî û tarîtiyê) bixwe ye.
Xwedê (Ezda) bi razemendiya xwe, îradeya afirandinê radestî Tawisê Melek kiriye. Bi baweriya min, Tawisê Melek wekî “Cewherê Nûrê”, gerdûn ji tunebûnê derxistiye û bûye kaniya her tiştê ku li asîman û erdê heye. Ev hêza dualî nîşan dide ku her tiştî serî li ber “Sira” wî tewandiye.
- Mîtra: Sûretekî ji Sira Batiniya Tawisê Melek
Lêkolînerên rojavayî piraniya caran Mîtraîzmê wekî dînekî serbixwe yê Hind-Îranî pênase dikin. Lê belê, li gorî Êzdînasîna min, Mîtra bi xwe ne xwedawendekî cuda ye; ew tenê “sûretekî” (teceliyekî) ji Sira Batiniya Tawisê Melek e.
Tawisê Melek, ji bo belavkirina dadperwerî û ronahiya pîroz, di nav gelên cîhanê de bi navê “Mîtra” xuya bûye. Bi dîtina min, Mîtra ew rûyê zahîrî ye ku li Hindistan, Îran û Romayê deng vedaye, lê “Ruh û Sûr” a ku di nav wî de ye, bi temamî ya Tawisê Melek e.
- Sira Dahirkirina ji Kevir: Kerameta Herî Mezin
Yek ji pîroziyên herî girîng ên Mîtra, peydabûna wî ya ji kevir e. Li gorî zanîna min, ev yek nîşana hêza batinî ya Tawisê Melek e. Bi baweriya min, Tawisê Melek bi razemendiya Xwedê û bi “Sira” xwe ya xuluqker, Mîtra ji kevir dahirkiriye (peyda kiriye).
Ev dahirkirin îsbat dike ku hêza pîroz hewcedarî dayîk û bavekî însan nîn e. Kevir di vir de sembola “Sûr” û cewherê batinî ye. Mîtra bi emrê Tawisê Melek ji dilê kevir derketiye da ku gerdûnê ronî bike.
- Ezdaîzm: Dara Resen û Polîtîkayên Nasnameyê
Li gorî Êzdînasîna min, Ezdaîzm (Êzdîtî) koka herî kevn e ku hemû baweriyên din jê şax dane. Farisiyan û dîroknasên biyanî, bi derxistina navê “Yezdanîzmê”, hewl dane koka Kurdewar û Mezopotamî ya vê baweriyê veşêrin. Lê belê, bi dîtina min, Tawisê Melek “Cid” (kok) e û her dînên mîna Mîtraîzmê tenê nîşan û şaxên wê ne.
Encam:
Bi baweriya min, Tawisê Melek afirînerê ronahî, tarî û sûretê Mîtra bixwe ye. Mîtra tenê tîrêjeke ji wê nûra pîroz e ku bi emrê Tawisê Melek ji kevir peyda bûye.
Nivîskar: [Kemal Tolan]
Spas ji bo alîkariya “Zîrekiya Çêkirî (AI)”
Çavkaniyên Dîrokî û Arkeolojîk:
- Tabletên Mîtannî (1380 b.z.): Navê Mîtra cara yekem li Mezopotamyaya Jorîn (axa Kurdistanê) derbas dibe. Ev îsbat dike ku koka Mîtra ji nava axa Ezdaîzma resen şax daye.
- Mehrdad Izady (The Kurds: A Concise Handbook): Izady destnîşan dike ku Êzdîtî bingeha “Baweriya Melekan” (Cult of Angels) e.
- Arkeolojiya Şikeftan: Perestgehên Mîtra (Mithraeum) ku li Kurdistanê (wekî Dihok û Silêmaniyê) di nav şikeftan de ne, nîşana “Dahirkirina ji Kevir” û sira batiniyê ne.
Qewl û Beytên Êzdiyan: Sîstema “Nûra Xwedê” û fonksiyona “Şêşims” di Êzdîtiyê de, wekheviya batinî ya Tawisê Melek û Mîtra nîşan dide.
