AÄ°HM’nin 2025 bilançosuna göre Avrupa Konseyi ülkeleri arasında en çok ÅŸikayet edilen ülke Türkiye oldu. AÄ°HM kaynakları bu yıl da yeni bir baÅŸvuru dalgası bekliyor.
Türkiye 2025 yılını da Avrupa Ä°nsan Hakları Mahkemesi’nde (AÄ°HM) en fazla dava baÅŸvurusuna sahip devlet olarak kapattı. Ancak AÄ°HM’nin Strasbourg’taki merkezinde bugün kamuoyu ile paylaşılan 2025 bilançosuna göre Türkiye’den gelen baÅŸvurular bir önceki yıla kıyasla azalarak 18 bin 464 baÅŸvuruya geriledi. AÄ°HM’ye 2024 yılında Türkiye’den 21 bin 600 baÅŸvuru ulaÅŸmıştı.
AÄ°HM’ye yapılan baÅŸvuruların toplamında da genel bir azalma olduÄŸu dikkat çekiyor.
Ä°statistiklere göre, 2024 yılını 46 Avrupa ülkesinden 60 bin 350 baÅŸvuruyla kapatan AÄ°HM’de toplam baÅŸvuru sayısı geçen yıl yüzde 11 azaldı ve 53 bin 450’ye geriledi.
Türkiye’den gelen baÅŸvuruların yüzde 80’den fazlası, 15 Temmuz 2016 darbe giriÅŸimi sonrası alınan önlemlerle baÄŸlantılı gözaltı, tutuklama ve yargılamalardan kaynaklanıyor.
Yeni dava grubu: Meslekten ihraçlar
Yıl başından bu yana da Türkiye’ye karşı yaklaşık 650 baÅŸvuru daha kaydedildiÄŸini bildiren AÄ°HM kaynakları, ÅŸu anki baÅŸvuru sayısını 19 bin 110 olarak belirtiyor.
Türkiye’den yeni baÅŸvuruların özellikle 15 Temmuz darbe giriÅŸimi sonrası meslekten ihraç edilenleri kapsadığı, Anayasa Mahkemesi’nin meslekten ihraç edilenlerle ilgili son kararlarının ardından yıl sonuna kadar bu konuda mahkemeye 30 bin potansiyel baÅŸvurunun gelebileceÄŸi söyleniyor.
Darbe giriÅŸiminin ardından Türkiye’den AÄ°HM’ye üç dalga halinde hak ihlali iddiası temelinde yaklaşık 125 bin baÅŸvurusu gelmiÅŸ, AÄ°HM bunların çoÄŸunu “iç hukuk yolları tüketilmediÄŸi” gerekçesiyle reddetmiÅŸ, bunun üzerine Türkiye’de OHAL Komisyonu kurularak iç hukuk yolu oluÅŸturulmuÅŸ ve binlerce baÅŸvuru AÄ°HM’e gelmeden çözümlenebilmiÅŸti.
Meslekten ihaç edilenlere ek olarak Türkiye’nin spor kulüplerinden gelen baÅŸvurularda da artış gözlemleniyor. AÄ°HM gündeminde ÅŸu anda, özellikle Türkiye Futbol Federasyonu (TFF) Tahkim Kurulu’nun bağımsızlığını konu alan yaklaşık 60 baÅŸvuru bulunuyor.
ÇoÄŸu futbol müsabakalarını kapsayan bu baÅŸvuruları AÄ°HM gündemine taşıyan kulüpler arasında Fenerbahçe ve Galatasaray da var. AÄ°HM bu ay başında aldığı bir kararda, Tahkim Kurulu’nun bağımsızlığının yeterli olmadığına hükmetmiÅŸti.
Türkiye’yi hangi ülkeler izliyor?
AÄ°HM gündemindeki dava baÅŸvurusu sayısında Türkiye’yi, 2022’de Ukrayna’yı iÅŸgalinin ardından Avrupa Konseyi’nden dışlanan Rusya (7 bin 177), Ukrayna (4 bin 4), Polonya (3 bin 517), Ä°talya (2 bin 787), Yunanistan (2 bin 562), Romanya (2 bin 489) ve Azerbaycan (2 bin 180) izliyor. Fransa (703), Ä°spanya (186), BirleÅŸik Krallık (139) ve Almanya (127) gibi önemli nüfusa sahip Avrupa ülkeleri, baÅŸvuru sayısında orta sıralarda yer alıyor.
Dava baÅŸvuruları ülkelerin nüfuslarına orantılı ele alındığında AÄ°HM üyesi 46 Avrupa ülkesinde 10 bin kiÅŸiye ortalama 0,38 baÅŸvuru düşüyor. Bu oranın en yüksek olduÄŸu Avrupa ülkeleri San Marino (4,41), Monaco (2,89), KaradaÄŸ (2,76), Moldova (1,97) ve Hırvatistan (1,96). En düşük olduÄŸu ülkeler ise BirleÅŸik Krallık (0,04), Almanya (0,07) ve Ä°rlanda (0,07). Türkiye 0,79’luk oranla ortalamanın hemen üstünde yer alıyor.
AÄ°HM geçen yıl ele aldığı baÅŸvuruların yüzde 74,1’ini (28 bin 589 baÅŸvuru) ise “kabul edilemez” ilan ederek geri çevirdi. Kabul edilebilir ilan ettiÄŸi baÅŸvuruların yüzde 18,2’sini (7 bin 11) de karara baÄŸladı.
2024 yılında 1102 (bin 102) karar açıklayan mahkeme, gruplar halinde yapılan baÅŸvurular da dahil olmak üzere geçen yıl toplam 914 dava kararı açıkladı. Bunlardan 814’ünde AÄ°HS’nin (Avrupa Ä°nsan Hakları SözleÅŸmesi) en az bir maddesinin ihlaline hükmeden ve 80 davada ihlal olmadığı sonucuna varan mahkeme, 8 davada taraflar arasında dostane çözüme gidildiÄŸini veya davanın gündemden düştüğünü, geri kalanların ise diÄŸer yöntemlerle çözümlendiÄŸini bildirdi.
Mahkeme, Avrupa devletlerinden gelen davalarda en çok ihlal kararını (428 karar) AÄ°HS’nin adil yargılanma hakkını güvence altına alan 6’ncı maddesi temelinde verdi. Bu maddeyi özgürlük ve güvenlik hakkıyla ilgili 5’nci madde (281 karar), iÅŸkence ve kötü muamelenin önlenmesiyle ilgili 3’üncü madde (188 karar), mahkemeler önünde etkin baÅŸvuru hakkıyla ilgili 13’üncü madde (151 karar), mülkiyet hakkına iliÅŸkin 1 numaralı Protokolün 1’inci maddesi (128 karar), yaÅŸama hakkına iliÅŸkin 2’nci madde (42 karar) ve diÄŸer maddeler (509 karar) izledi.
AİHM 74 Türkiye davasında karar açıkladı
Mahkeme 2025 yılında Türkiye hakkında bireysel veya grupsal başvurularla ilgili toplam 74 davada karar açıkladı.
Bunlardan 66’sında AÄ°HS’nin en az bir maddesinin ihlal edildiÄŸine hükmederken 6’sında ihlal bulmadı, 2’sinin ise diÄŸer yöntemlerle sonuçlandığını açıkladı. Türkiye hakkında 24 dava ile en fazla ihlal kararı AÄ°HS’nin adil yargılanma hakkı maddesi temelinde verildi. Bu maddeyi 21 dava ile AÄ°HS’nin özgürlük ve güvenlik hakkıyla ilgili maddesi izledi.
AÄ°HM gündeminde 15 devletler arası dava da bulunuyor. Bunların 12’si savaÅŸ ya da çatışmaları konu alıyor. Dördü Ukrayna tarafından Rusya’ya, biri Hollanda tarafından Rusya’ya, dördü Ermenistan tarafından Azerbaycan’a, biri Ermenistan tarafından Türkiye’ye, ikisi ise Azerbaycan tarafından Ermenistan’a karşı açılmış davalardan oluÅŸuyor.
Devletler arası bu başvurularla bağlantılı 8 bin 300 bireysel başvuru da işleme konmayı bekliyor.
AİHM popülizmin hedefinde
BaÅŸvuruların daha hızlı iÅŸleme konup karara baÄŸlanması için idari ve organizasyonel reformlar baÅŸlatan AÄ°HM, daha etkin çalışma adına son zamanlarda kendi bünyesinde “göç”, “savaÅŸ ve çatışmalar” ve “çevre ve iklim deÄŸiÅŸikliÄŸi” gibi uzmanlık birimleri oluÅŸturmaya baÅŸladı.
AİHM bu reformlara rağmen 66 yıllık tarihinin en zor anlarını yaşıyor ve göçmen ve sığınmacıların daha kolay sınır dışı edilmelerini engellediği gerekçesiyle son aylarda kimi Avrupa hükümetleri tarafından doğrudan hedef alınıyor.
Danimarka, Ä°talya, Polonya, Belçika, Avusturya, Çekya, Estonya, Letonya ve Litvanya’nın göçmenlerle ilgili içtihadını gözden geçirmesi için AÄ°HM’ye baskı olarak Mayıs 2025’te yayımladığı ortak bildirinin bir benzeri, Aralık 2025’te Strasbourg’da düzenlenen Avrupa Konseyi Adalet Bakanları Konferansı paralelinde 27 Avrupa hükümeti tarafından imzalanmıştı. (DW-T)
