Kemal TOLAN1. Pêşek: Rewşa Êzdîtiyê ya piştî 2014an û Guherîna Paradîgmayê
Fermana 3yê Tebaxa 2014an a li Åžengalê, ne tenê qirkirineke fîzîkî ya li dijî bedenên me bû; wê bi her awayî hîmên ruhanî, civakî û batinî yên Êzdîtiyê hejandin. PiÅŸtî vê birîna kûr, civaka me ya birîndar li Ermenîstan, Rûsya û Ewropayê berê xwe da paradîgmayeke nû: “xuyakirina avahîsaziya bêyî yekbûna serkêş.” ÃŽro li dîyasporayê qubên bilind û tûj dibin sembola hebûnê, lê wekî lêkolîner û xemxwarekî vê çandê, ez pirs dikim: Gelo ev kevirên sar dikarin cihê rûmeta mirovên me yên di bin çadiran de bigirin?
Xala Bingehîn: Di demekê de ku bi hezaran zarokên me hîn jî di nav toza çadiran de rûmeta xwe diparêzin, gelo avakirina “heybeta kevirî” li dîyasporayê nîşaneya manê ye, yan dûrketina ji ruhê kaniyê û kûrahiya ruhanî ye?
2. Analîza Hevsengiyê: Perestgehên Birûskî beramberî Çadirên Penaberan
Li Ermenîstanê, ku qasî 35,000 Êzdî lê dijîn, projeya karsazê rehmetî Mirza Sloyan (Quba Merê Dîwanê) hewl da şopa me li ser rûyê erdê xurt bike. Lê belê, mîna ku aktîvîst Lucy Usoyan bi dilêşî tîne ziman, divê em hevsengiya di navbera heybeta avahiyê û rûmeta jiyanê de ji nû ve ava bikin.
1 Armancên Avakirina Qubên Nû 2-Pêdiviyên Rastîn ên Civakê
1a-Parastina Nasnameyê:
Xuyakirina hebûna Êzdiyan di nava civakeke homojen a Xiristiyan de piştî travmaya fermanê.
2a-Bingeha Aborî û Veger:
Afirandina kargehan ji bo ku Êzdî li ser axa xwe ya pîroz (welatê Xaltan, Aragats û Şengal) bimînin û nebin qurbana koçberiya Ewropayê.
1b-Sembola Berxwedanê:
Xurtkirina girê dana nifşên nû bi mîrata olî re li dijî asîmîlasyonê.
2b- Perwerdeya Ruhanî û Civakî:
Şandina şêxan ji bo Lalişa Nûranî- Kurdistanê da ku li ser bawerî , kûrahiya batinî û mafên jinan kûr bibin û bibin ronahîdarên civakê.
1c- Zindîhiştina Çandê:
Afirandina navendekê ji bo rîtuelên mîna Çarşema Serê Nîsanê.
2c- Rûmeta Mirovan:
Reformên civakî yên ku rûmeta penaberên li çadiran ji her heybeteke kevirî bilindtir digirin.
3. Lalişa Nûranî û Qubên Nû: Navend û Periferî
Quba Merê Dîwanê ya li gundê Aknalîchê bi bilindiya xwe ya 25 metreyî, 7 qubeyên xwe û taca xwe ya zêrîn, wekî duyemîn perestgeha Êzdiyan ya herî mezin tê dîtin. Lê belê bi dîtina min , di baweriya me ya batinî de, pîrozî di nava luksê de nîn e. Cudahiya me ya sereke ev e:
• Yekbûna Ruhanî: Pîroziya LaliÅŸa Nûranî ji “ruhê kaniyê” û kûrahiya qewlan tê. Metirsî heye ku “heybeta avahîsaziyê” li dîyasporayê bibe sedema “dabeÅŸbûna pîroziyê” û me ji navenda me ya ruhanî dûr bixe.
• Xuyakirina Fîzîkî beramberî Kûrahiyê: Avahiyên mezin nasnameyê nîşan didin, lê tenê “zanyarî” û “yekrêziya ruhanî” dikarin nifşên nû biparêzin. Heke hundirê baweriyê vala bibe, 25 metre kevir tenê dibin ÅŸahidên bêdeng ên tunebûnê.
4. Parastina Sembolên Pîroz ji Polîtîka û Medyayê
Sembolên mîna şiklê Tawisî Melek, Rojê , Berat, Batinî û rîtuelên Kaniya Spî, bingeha jiyana me ya ruhanî ne. Lê îro ev pîrozî di nava çarçoveya polîtîk de tên lerizandin. Mînaka serdana Serokwezîrê Ermenîstanê Nikol Pashinyan a sala 2026an di dema cejna Çarşema Serê Nîsanê de nîşan dide ku rîtuelên me (mîna hêkên rengîn) carinan di stratejiyên polîtîk de dibin amûr.
Wekî din, parastina navê “Êzdî” bi xwe xebateke nasnameyî ye. Ji serdema Sovyetê ve tevlîheviya navên “Kurd” û “Êzdî” ji bo me bûye birîneke giran. Ji bo parastina nasnameya ruhanî, divê em navê “Êzda-Êzdî” ji daxwazên siyasî dûr bixin; pîrozî nayê qurbanîkirin.
5. Dîmenê Civakî: Ji Shamiram heta Sinjarê
Li bin çiyayê Aragatsê, li gundê Shamiram, Êzdîtî ne di zêrên qubeyan de, lê di “karê bêdeng ê aydiyetê” de dijî. Ew kalên ku bi coÅŸ tewleyê dilîzin, mîrata serokên mezin diparêzin: Jangir Agha, Usub Beg Temuryan, Kok Axa, Mirza Beg, Zoro Axayê Êzdiyên Xaltî, û Şêx Mîrzayê şêxê Anqosiya. Ev lehengên ÅŸerê Dela, ji bo rûmeta mirov ÅŸer kirin, ne ji bo heybeta keviran.
Rûmeta mirovê Êzdî îro di biryara dadgeha Hollandayê (2024) de ronî da me. Di doza Hasna A. de, dema ku endama DAIŞê ji bo koletiya her du jinên me, Z. û S., bi 10 salan hat cezakirin, me fêm kir: Ew 10 salên ceza yên ku rûmeta Z. û S. îade kirin, ji taca zêrîn a li ser qubeyê bêtir ronahiyê dide civaka me. Dadperwerî bingeha manê ye; bêyî wê, hemû qube vala ne.
6. Encam: Ber bi Hişmendiyeke Nû û Xwesazîkirineke Xurt ve
Bi dîtina min, pêşeroja Êzdîtiyê ne bi kerpîçên 25 metreyî, lê bi “mirovê azad” û “zanyariyê” yên ku min di bangên xwe deng li wan kiriye, tê avakirin. Ji bo ku em mîrata welatê Xaltan û Åžengalê biparêzin, ev sê weziyetên me yên manîfesto-warî ne:
1. Rûmeta Mirov û Dadperwerî: Divê em her kuruşekî xwe berê bidin parastina rûmeta penaberên li çadiran û şopandina dozên hiqûqî yên mîna doza Z. û S. Rûmeta mirov ji her kevirî pîroztir e.
2. Perwerde û Ronahî: Pêdiviya me bi perwerdekirina şêx û pîran heye ku bibin rêberên ruhanî yên rasteqîn, ne tenê parêzvanên avahiyan. Hişmendî divê bibe sîpera me ya li dijî asîmîlasyonê.
3. Girêdana bi Axê re: Divê em kargeh û jiyanê li gundên bin Aragatsê û li Şengala pîroz xurt bikin. Heybeta Êzdîtiyê ne di bilindiya qubeyan de, lê di yekrêziya navê Êzdî û manê li ser axa bavkalan de ye.
Pêşeroj bi mirovê azad ava dibe, ne bi heybetên kevirî yên ku ji êşa gelê xwe dûr ketine.
Kemal Tolan, nivîskar, lêkolîner û bawermendê Êzdî
Çavkanî ;
1. Çavkanî (Referans & Belge):
o Giranî û Bingeha Zanistî: Zêdekirina jêderan ji bo doza hiqûqî ya Hollandayê (Hasna A.), bûyerên dîrokî, navên serokan (Cengîr Axa, Ûsub Beg, hwd.), û referansên zargotin û qewlan, hêza delîlan dide analîza te.
o Baweriya Xwendevanan: Dema xwendevan û lêkolîner dibînin ku hemû pênase û xalên te bi belgeyan hatine bispor kirin, giranî û giringiya gotarê di asta civakî û akademîk de bilindtir dibe.
2. Wêne (Visuals):
o Têkiliya Dîtinî û Hestiyarî: Wêneyên berbiçav — mînak: dîmenekî pîroz ê Lalişa Nûranî an jiyana sade ya gundê Shamiram beramberî wêneyekî çadirên penaberan ên Şengalê ..
