Dîrok, Sînorên Erdnîgarî, Hiqûq, Folklor û Çavkaniyên Akademîk (Sedsala 16’an – Sedsala 19’an)
________________________________________
1. DESTPÊK Û SEYREKÎ DÎROKÎ
Mala Evdal Axa (ku di nava gel û klaman de piranî wekî Mala Kok Axa tê naskirin), serokatiya xanedaneke dîrokî û mîrgeheke nîv-serbixwe ya Êzîdiyên Serhedê dikir. Ev xanedan, ji sedsala 16’an heta sedsala 19’an, li ser xeta sînor a di navbera du împaratoriyên herî mezin ên demê (Împaratoriya Osmanî û Împaratoriya Sefewî/Îran) de, roleke pir krîtîk a siyasî, leşkerî û civakî lîstiye.
________________________________________
2. KRONOLOJIYA DÎROKÎ: JI AVABÛNÊ HETA KOÇBERIYÊ
A. Sedsala 16’an: Serdema Damezirandinê (Evdal Axa)
Di destpêka sedsala 16’an de (piştî Şerê Çaldıranê yê sala 1514’an û Peymana Amasyayê ya sala 1555’an), herêma Serhedê bû qada şer û tixûbê her du împaratoriyan. Di vê tevlîheviyê de, rêberekî zana û şerker ê bi navê Evdal Axa hêzeke mezin a siwariyên Êzîdî li dorhêla Ebexê kom kir.
• Siyaseta Hevsengiyê: Evdal Axa herêmeke otonom (xweser) ava kir. Ji bo ku herêmê ji destê Osmaniyan derxînin, Şahên Îranê fermanên fermî (Raxşan) ji Evdal Axa re şandin û sînorê wî nas kirin.
• Naskirina Osmanî: Osmaniyan jî ji ber rewşa stratejîk a çiyayên Ebexê, neçar man ku serokatiya Evdal Axa wekî “Beg/Axa” qebûl bikin.
B. Sedsala 18’an: Serdema Zêrîn (Kok Axa û Dilşah Xatûn)
Di vê sedsalê de, rêbertiya xanedanê ket destê Kok Axa. Navê “Kok” (Kök) di tirkî/osmanî de tê wateya “kok/bingeh”, lê di kurdiya herêmî de wekî unvanek ji bo kesên ku esîl, xwedî koka saxlem û dadperwer in hatibû bikaranîn. Piştî Kok Axa, keça wî Dilşah Xatûn (Zeri Xatun) birêvebiriya dîwanê girt destê xwe û di dîroka kurd de wekî jineke hukûmdar cih girt.
C. Sedsala 19’an: Hilweşîn û Koçberiya Mezin (Şerfedînê Xelîl Axa)
Di sedsala 19’an de, siyaseta navendî ya Osmanî guherî û zextên olî zêde bûn. Di navbera Mala Kok Axa û Aşîra Heyderan a misliman de şerên pir giran qewimîn. Neviyê Kok Axa yê navdar Xelîl Axa (Halil Ağa), di dema Şerê Osmanî-Rûsî de, ji bo ku gelê xwe ji qirkirin û fermanan biparêze, tevî eşîrên Êzîdî berê xwe da axa bin kontrola Rûsyayê (Ermenistan û Gurcistana îro) û desthilatdariya wan a li Serhedê bi dawî bû.
________________________________________
3. REWŞA ERDNÎGARÎ Û SÎNORÊN HUKÛMDARIYÊ
Desthilatdariya Mala Evdal Axa (Kok Axa), li herêmeke pir stratejîk û çiyayî ya herêma Serhedê (bakurê deryaçeya Wanê) hatibû avakirin. Ev erdnîgarî, di navbera du împaratoriyên mezin (Osmanî û Sefewî/Îran) de xeteke sînor a xwezayî û leşkerî bû.
Erdnîgariya ku di bin hukûmdariya Mala Kok Axa de bû, çarçoveyeke berfireh a herêma Serhedê digirt nav xwe:
[ ÇIYAYÊ TENDÛREKÊ ] (Mertalê Xwezayî)
│
▼
[ DEŞTA ÎDIRÊ / AGIRÎ ] ───► [ NAVEND: EBEX (ÇALDIRAN) ] ◄─── [ SÎNORÊ ÎRANÊ (TEBRÎZ) ]
▲ (Gundê Qubikê / Zindana Zinarî)
│
[ KELA HOŞAPÊ / WASTAN ] (Xeta Başûr)
1. Navend: Ebex (Çaldıran) û Gundê Qubikê (Yeniyaka)
• Koordînat û Taybetmendî: Navenda birêvebirinê, qezaya Ebexê (îro: Çaldıran, ser bi parêzgeha Wanê ve) û gundê Qubikê (îro: Yeniyaka) bû. Ev herêm li ber çiyayê asê yê Alikelle cih digire.
• Girîngiya Stratejîk: Ebex, deştekî bilind e ku rêyên bazirganiyê û leşkerî yên di navbera Tebrîz (Îran) û Wan/Erzîromê (Osmanî) re derbas dibin kontrol dike. Kok Axa ji vê derê bac ji karwanên bazirganiyê wergirtiye.
2. Zozan û Herêmên Dorhêlê (Bandor û Çêregeh)
Sînorê siwariyên Mala Kok Axa di sedsalên 17 û 18’an de dabeşî ser van deverên erdnîgarî dibû:
• Deşta Îdirê û Agirî (Sürmeli çukuru): Zivistanê hinek eşîrên di bin banê wan de dadiketin van deştên germ, havînan jî dikişiyan zozanên sar ên Ebexê.
• Kela Hoşapê û Wastan (Gurpınar): Di sedsala 16’an de şopên malbatê li herêma başûrê deryaçeya Wanê jî peyda dibûn.
• Çiyayê Tendûrekê: Ev herêma volkanîk wekî mertaleke xwezayî li dijî êrîşên leşkerî稳定的 derve dihat bikaranîn.
________________________________________
4. KONFEDERASYONA EŞÎRÊN ÊZÎDÎ YÊN BIN HUKÛMDARIYÊ
Kok Axa ne tenê axayê gundekî bû, ew serokê yekîtiya van eşîrên sereke yên Êzîdiyan bû:
1. Eşîra Birûkî (Birûkan): Baskê herî mezin û xurt ê leşkerî ku siwariyên herî bêtirs ji wan pêk dihat.
2. Eşîra Sipkî (Sipkan – Baskê Êzîdî): Hevpeymanên xurt ên ku li deşta Agirî û Îdirê xwedî hêz bûn.
3. Eşîra Dasinî (Dasanî) û Sînakî: Eşîrên kevnar ên xeta sînorê Îranê.
4. Xetên Pîr û Şêxan: Rêberên olî yên ku pergala bawerî û pergala rûspîtiyê di nav dîwana Kok Axa de dimeşandin.
________________________________________
5. SÎSTEMA HIQÛQÊ: ZINDANA QUBIKÊ (QUBIKA)
Tenê desthilatdarên ku xwedî hêza dewletbûn û qanûndanînê ne dikarin zindanan ava bikin. Kok Axa li gundê Qubikê, zindaneke ku ji 12 beşan pêk tê û di nav zinaran de hatiye kolandin ava kir.
• Edaleta Serbixwe: Di vê zindanê de diz, zorker, talanker … rûreş û kesên ku mafê jin û zarokan binpê dikirin dihatin cezakirin.
• Hiqûqa Dilşah Xatûnê: Di çîrokan de tê gotin ku Dilşah Xatûnê tu carî cudahî nexistiye navbera misliman û êzdiyan; wê tenê li gorî heqî û edaletê ferman dida.
________________________________________
6. FOLKLORA CIVAKÎ Û DENG_BÊJÎ
Ji ber ku gelek belgeyên nivîskî di şerê bi Heyderan re û di dema koçberiyê de winda bûn, dîroka Mala Kok Axa di sîngê dengbêjan de hat parastin:
• Klamên Cengê: “Siwariyên Mala Kok Axa daxistine binê zinaran… dibêjin qey her kes mêr e, lê mêraniya rasteqîn li ser textê Kok Axa xuyaye…” (Klamên şerê li dijî Heyderan).
• Klamên Koçberiyê: Êşa terkkirina gundê Qubikê û koçkirina ber bi Qefqasyayê ve ku ji aliyê dengbêjên Êzîdî (wekî Şero-yê Biro) ve hatine strandin.
• Gotinên Pêşiyan: Li herêma Wanê ji bo tirsandina zilmkarana hîn jî tê gotin: “Ma qey tu nabêjî dîwana Kok Axa û Zindana Qubikê heye!”
________________________________________
7. ÇAVKANIYÊN DÎROKÎ Û AKADEMÎK (BIBLIOGRAPHY)
1. Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (Sedsala 16’an): Çavkaniya herî kevn a ku qala mîrgeh, hûrgiliyên eşîrên Êzîdî (Dasiniyan) û hêza wan a leşkerî ya li herêma Wan û Serhedê dike.
2. Arşîvên Serokwezîrtiya Osmanî (BOA – Başbakanlık Osmanlı Arşivi):
o Defterên Nifûs û Tahrirê (Van Vilayeti / Abahâ Kazası): Belgeyên derbarê gundê Qubikê, bacên herêmî û lîsteyên koçberiya Êzîdiyên Serhedê.
o Mühimme Defterleri (Sedsala 17-18’an): Fermanên sînor ên derbarê tevgera eşîrên Êzîdî û têkiliyên wan ên bi Îranê re.
3. Arşîvên Dewletê yên Gurcistanê û Rûsyayê (Tbilisi / St. Petersburg): Ferman û belgeyên resen ên sedsala 16 û 17’an ku ji aliyê Şahên Sefewî ve ji bo kalikên Kok Axa (Evdal Axa) hatibûn şandin û ji aliyê neviyên wan (Xelîl Axa) ve li Qefqasyayê hatine parastin.
4. Eskerê Boyîk, Bi kurtayî dîroka Êzdiyên Ermenistanê (ISBN: 978-605-4852-62-8, Weşanên J&J, 2016): Agahdarî û lêkolînên li ser dîroka zozanên Serhedê, koçberiya neviyên Mala Kok Axa ber bi Ermenistanê ve û parastina arşîvên malbatî yên Qefqasyayê.
5. Raporên Arkeolojîk û Herêmî yên Serhedê: Raporên parastina mîrateyên dîrokî li ser avahiya “Ezidi Kok Ağa Kalesi ve Zindanı” (Keleh û Zindana Qubikê) ya li Çaldıranê.
6. Antolojiya Dengbêjên Serhedê: Koleksiyonên devkî û qeydên deng ên li ser klamên “Mala Kok Axa” û çîroka “Dilşah Xatûnê”.
Ev xebata akademîk û dîrokî ji aliyê nivîskar û lêkolînerê Êzdî Kemal Tolan ve, li ser bingeha arşîvên dîrokî, pirtûkên akademîk (mîna berhema Eskerê Boyîk) û folklora devkî, bi alîkarî û hevkarîkirina teknolojiya Hişê Zîrek (AI/KI) hatiye berhevkirin û amadekirin.
NÎŞEYA ZÊDEKIRÎ: RASTIYA NAVÊ “ÇOBAN AXA” DI DÎROKA MALA KOK AXA DE
Di peywendiya lêkolîna li ser Mîrgeha Mala Kok Axa (Evdal Axa) de, rûpelekî din ê giring ê ku di bîra devkî ya herêmê de cih girtiye, nav û unvana “Çoban Axa” ye. Vekolîn û agahiyên herêmî piştrast dikin ku Çoban Axa û Kok Axa ne du kesên cuda ne; ew heman kes û heman fîgûrê dîrokî ne. Ev nasnav ji ber sê sedemên sereke di nav çanda civakî de cih girtiye:
1. Desthilatdariya li ser Zozan û Keriyan: Herêma Ebexê (Çaldıran) û çiyayên Serhedê navendên herî mezin ên aboriya şivantî û xwedîkirina pez bûn. Kok Axa wekî mîrê Êzîdiyên herêmê, xwediyê keriyên pir mezin û zozanên herî berfireh bû. Ji ber vê yekê, gelê herêmê di zimanê rojane de ji bo nîşandana vê dewlemendî û hêza çandî, navê “Çoban Axa” (Axayê Şivan/Zozanan) lê kiriye.
2. Sembola Rêbertiya Dadperwer: Di felsefeya rêbertiya kevnar a herêmê de, unvana “Şivan” carna wekî metaforeke rûmetdar ji bo pênaseya serokên dadperwer hatiye bikaranîn; ango mîrê ku gelê xwe mîna şivanekî dilovant û bêtirs ji gur û neheqiyan diparêze.
3. Guherîna di Bîra Devkî de: Piştî koçberiya mezin a Êzîdiyên Mala Kok Axa ya ber bi Qefqasyayê ve, xelkê nû yê ku li derdora Zindana Qubikê bi cih bûye, çîroka vê zindanê û xwediyê wê bi navê “Keleha Çoban Axa” yan jî “Zindana Çoban Axa” neqilî nifşên nû kirine. Ev yek nîşan dide ku her du nav di bîra herêmî de bûne sînonîm (hevwate).
Encam û Pêşniyara Zanistî:
Ev nav sînonîmeke çandî û aborî ye ku di bîra devkî ya herêmê de di navbera sedsalên 16-18’an de hatiye parastin. Ji bo lêkolînên pêşerojê û ji bo rastbûna zanistî û lîteratûrê, bikaranîna navê “Kok Axa (Çoban Axa)” wekî heman kesî tê pêşniyarkirin.
Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdî
(Ev lêkolîn û agahdariyên zêdekirî, bi rêbazên analîza dîrokî û bi piştgiriya Pergala Hişê Zîrek (AI) hatine amadekirin û verastkirin.)
1. Desthilatdariya li ser Zozan û Keriyan: Herêma Ebexê (Çaldıran) û çiyayên Serhedê navendên herî mezin ên aboriya şivantî û xwedîkirina pez bûn. Kok Axa wekî mîrê Êzîdiyên herêmê, xwediyê keriyên pir mezin û zozanên herî berfireh bû. Ji ber vê yekê, gelê herêmê di zimanê rojane de ji bo nîşandana vê dewlemendî û hêza çandî, navê “Çoban Axa” (Axayê Şivan/Zozanan) lê kiriye.
2. Sembola Rêbertiya Dadperwer: Di felsefeya rêbertiya kevnar a herêmê de, unvana “Şivan” carna wekî metaforeke rûmetdar ji bo pênaseya serokên dadperwer hatiye bikaranîn; ango mîrê ku gelê xwe mîna şivanekî dilovant û bêtirs ji gur û neheqiyan diparêze.
3. Guherîna di Bîra Devkî de: Piştî koçberiya mezin a Êzîdiyên Mala Kok Axa ya ber bi Qefqasyayê ve, xelkê nû yê ku li derdora Zindana Qubikê bi cih bûye, çîroka vê zindanê û xwediyê wê bi navê “Keleha Çoban Axa” yan jî “Zindana Çoban Axa” neqilî nifşên nû kirine. Ev yek nîşan dide ku her du nav di bîra herêmî de bûne sînonîm (hevwate).
Encam û Pêşniyara Zanistî:
Ev nav sînonîmeke çandî û aborî ye ku di bîra devkî ya herêmê de di navbera sedsalên 16-18’an de hatiye parastin. Ji bo lêkolînên pêşerojê û ji bo rastbûna zanistî û lîteratûrê, bikaranîna navê “Kok Axa (Çoban Axa)” wekî heman kesî tê pêşniyarkirin.
Kemal Tolan, nivîskar û lêkolînerê Êzdî
(Ev lêkolîn û agahdariyên zêdekirî, bi rêbazên analîza dîrokî û bi piştgiriya Pergala Hişê Zîrek (AI) hatine amadekirin û verastkirin.)
